Bazı figürler birbirlerini tanıdıkları hâlde hiçbir zaman anmaz; bazılarıysa hiç tanışmasalar bile aynı hikâyenin içinden geçer. Leonardo da Vinci ile Niccolò Machiavelli, Floransa’nın taş sokaklarında yolları kesişmiş, aynı adamların hizmetine girmiş, hatta aynı projede yer almışlardır. Ama arkalarında bıraktıkları sayfaların hiçbirinde birbirlerinin adı geçmez.

​Patrick Boucheron’un ifadesiyle bu iki figür, “temas etmeden aynı masada oturmuş gibidir”¹. Aralarındaki bu mesafeli yakınlık yalnızca tarihsel bir rastlantı değil, düşünsel bir gerilimdir. Arno Nehri’ni başka bir yöne çevirmeye kalktıklarında biri siyasi hesapla çizmiş, diğeri jeolojik gözle ölçmüştü. İkisi de başarısız oldu. Ama belki de bu başarısızlık, Rönesans düşüncesinin en keskin çizgilerinden birini ortaya çıkardı.

Uğruna Her Şeyin Yapılabileceği Bir Hedef: İktidar

Da Vinci’nin adı bugün güzellikle, ışıkla ve altın oranla birlikte anılıyor. Oysa onun defterlerini karıştıran biri, fırçayla kurduğu dünyalardan çok, barutla delinmiş bir evrenin taslaklarıyla karşılaşır. Yıkım makineleri, seyyar saldırı kuleleri, uçan ölüm taşıtları… Leonardo sadece bir ressam değil, aynı zamanda bir savaş mühendisiydi. Estetik onun için sadece güzelliğin değil, işlevin de alanına dahildi. Resim sanatı, bir “gerçeklik bilgisi”ydi; doğanın nasıl işlediğini anlamadan hiçbir yüzün doğru çizilemeyeceğine inanıyordu².

Machiavelli ise satır aralarına kan bulaştırmadan, kana susamış bir siyasal aklı sistemleştiren isimdi. Prens’te hükümdara verdiği öğüt yalın ama serttir: Korkulan bir yönetici, sevilen bir yöneticiden daha güvendedir³. Erdem değil başarı, sadakat değil işlevsellik belirleyicidir. Onun meselesi bir hükümdarın nasıl “iyi” olacağı değil, nasıl ayakta kalacağıdır. Bu nedenle gerektiğinde aldatmak, dostları satmak ya da yeminleri çiğnemek siyasal bir araç olarak önerilebilir⁴.

​Leonardo’nun makinelerinde de Machiavelli’nin siyasal aklına benzeyen soğuk bir işlevsellik hissedilir⁵.

Tamamlanmamışlığın İhtişamı

Fakat Leonardo’nun dehası çoğu zaman kendi ihtirasının gerisinde kalıyordu. Projeler başlıyor, çiziliyor, yeniden düşünülüyor ama pek azı tamamlanıyordu. Floransa’da giriştiği devasa Anghiari Savaşı freski, yıllar süren uğraşa rağmen yarım kaldı; bugün yalnızca taslakları ve Rubens’in yaptığı bir kopya aracılığıyla bilinmektedir. Fresk, Palazzo Vecchio’nun Salone dei Cinquecento salonu için planlanmıştı. Ancak Leonardo’nun kullandığı teknik duvardan sızmış, boya yüzeye tutunamamış ve proje terk edilmiştir⁶.

Heykeltraşlığa dair en görkemli girişimlerinden biri olan devasa Gran Cavallo heykeli de hiçbir zaman bronz döküm aşamasına ulaşamadı; yalnızca kil model olarak kaldı.

Benzer biçimde, 1481 yılında başladığı Adorazione dei Magi tablosu da taslak hâlinde bırakıldı. Leonardo, eseri detaylandırmadan Floransa’dan ayrıldı. Figürlerin çoğu yalnızca çizim aşamasındadır; boyama süreci neredeyse hiç başlamamıştır. Buna rağmen kompozisyonun yoğunluğu ve mekânsal kurgusu, onun zihinsel derinliğini açıkça hissettirir. Tamamlanmamış bu tablo bugün Uffizi Galerisi’nde sergilenmektedir⁷.

Mona Lisa her ne kadar evrensel bir ikon hâline gelmiş olsa da Leonardo’nun ressamlığı yalnızca o melankolik tebessümle sınırlı değildir. Kayalıklar Bakiresi’nde Meryem Ana’yı doğayla neredeyse kaynaştıran bir ışık içinde resmeder. Figürler hem bedensel hem kutsal bir titreşimle kuşatır izleyiciyi. Aziz Anna ile Meryem ve Çocuk İsa tablosunda ise sarmal bir kompozisyon, anne-çocuk temasını matematiksel bir zarafetle kurar. Leonardo için resim, kutsallığın anlatımından çok doğanın iç yasasının görünür hâle gelmesidir⁸.

​La Belle Ferronnière ise onun portre sanatındaki en duru ifadelerden biridir. Modelin hafifçe yana çevrilmiş başı ve doğrudan izleyiciye yönelen bakışı, aynı anda hem çekingenlik hem meydan okuma taşır. Koyu gözlerdeki derinlik, zarif başlık ve boynu saran ince bantla birleştiğinde, portre açıklanması zor bir duygu üretir. Burada güzellik, estetik bir ideadan çok psikolojik bir mesafeye dönüşür. Leonardo hem yüzü hem de o yüze eşlik eden sessizliği resmetmiştir⁹.

Aynı Haritada, Aynı Nehirde

Yıl 1502. Romagna bölgesinde, Cesare Borgia’nın emrinde bir proje yürütülmektedir: Arno Nehri’nin yönü değiştirilecektir. Floransa, Pisa’nın suyunu keserek onu diz çökmeye zorlamayı planlar. Bu projede siyasi temsilci Machiavelli, mühendis ise Leonardo’dur. Doğaya müdahale etmek düşmanı susuz bırakmak, jeopolitiği çizim tahtasına yatırmak… Rönesans’ın hem aklı hem gücü oradadır.

Arno Projesi, Floransa’nın teknik hayal gücüyle politik niyetinin birleştiği bir girişimdi. Ama nehir, siyasi hesaplara boyun eğmedi. Jeolojik engeller, mühendislik yetersizlikleri ve kaynak eksikliği projeyi durdurdu. Nehir kurutulamadı, Pisa teslim olmadı. Machiavelli bu başarısızlığı rapor etti, Leonardo ise başka projelere yöneldi. Arno, doğanın sınırsızlığını, insanın da sınırlarını hatırlattı; Da Vinci’nin zekâsı da Machiavelli’nin stratejisi de bu kez yeterli olmamıştı¹⁰.

​Fakat bu ortaklık tarih kitaplarına bir dostluk olarak geçmeyecekti. Ne Leonardo notlarında Machiavelli’den söz etti ne Machiavelli yazılarında Leonardo’dan. Bu suskunluk kişisel bir ilgisizlikten ziyade dönemin sert stratejik bilinciyle ilgilidir. Çünkü birlikte yürünülen yollar, iktidarın dünyasında çoğu zaman bir yük hâline gelebilir. Tanıklık sorumluluk doğurur; sessizlik ise mesafe yaratır.

İki Sessiz Yabancı

Da Vinci, Floransa’nın baş ressamıydı; Machiavelli ise cumhuriyet yönetiminin en keskin kalemlerinden biri. Aynı törenlere katıldılar, aynı kişilere hizmet ettiler, hatta aynı güç için hayal kurdular. Ama her biri ihtirasını farklı bir yöntemle biçimlendirdi.

Leonardo, insan yüzünü çizerken Tanrı’yı değil, kas sistemini düşünüyordu. Mükemmellik onun için ideal bir varoluş hâli değil, kusursuz işleyen bir mekanizmanın sonucuydu. Ve bir şeyi işleten neyse, asıl önemli olan da oydu. Bu yüzden savaş makineleri, en az Mona Lisa kadar sanat eseri sayılabilirdi.

​Machiavelli ise insan doğasının belirli bir geometrisi olduğuna inanıyordu: Güvensiz, çıkarcı, bencil ve hesapçı. Bu doğaya karşı etikle değil, zekâyla mücadele edilmeliydi. Yönetim, ahlaki bir meşruiyetten çok stratejik başarıyla ayakta kalırdı. İktidar bir tür mühendislik işiydi; insanların korkularını, beklentilerini ve umutlarını hesaplamayı gerektirirdi¹¹.

Anlatılmamış Olanın Gücü

Leonardo ile Machiavelli arasındaki bu sessizlik yalnızca kişisel olarak algılanmamalıdır.

Aralarında açık bir dostluk yoktu. Ama aynı çağın içinde, aynı iktidar sorunlarına farklı yerlerden bakıyorlardı. Biri doğayı çözmeye çalışırken, diğeri insan davranışını anlamaya yönelmişti.

Floransa’nın aynı duvarları arasında, aynı güç odağının çevresinde, aynı yüzyılın ağırlığında yaşadılar. Ama yollarını bilinçli biçimde birleştirmediler.

​Bugünden bakıldığında bu gönüllü mesafe, belki de karşılıklı bir sezginin sonucudur: Susarak korunmuş bir uzaklık.

Rönesans’ın Karanlık Anatomisi

Da Vinci vücudu açarak doğanın sırlarını aradı; Machiavelli ise devleti açarak insanın zaaflarını tahlil etti. Her biri bir cerrah gibi çalıştı. Biri gözle, diğeri kalemle. Biri güzelliğin nasıl kurulduğunu, diğeri gücün nasıl sürdürüldüğünü anlamaya yöneldi. Ama ikisi de doğaya ve insana benzer bir yöntemle baktı: Parçalara ayırarak.

Belki de bu yüzden birbirlerine yaklaşmadılar. Aynı sessiz ihtirası, aynı sonuç saplantısını ve aynı “gerekiyorsa yapılır” ilkesini taşıyorlardı. Alanları farklıydı; biri savaş makinelerine, diğeri siyasal stratejiye yönelmişti. Ama aynı dönemin karanlık gerçekçiliğini paylaşıyorlardı.

​Adları yan yana yazılmadı. Çünkü bazen insan, kendisine en çok benzeyene özellikle mesafe koyar.

İki Sessizlik, Bir Harita

Leonardo ile Machiavelli’yi birlikte düşünmek için aralarında kurulmuş açık bir diyaloğa ihtiyaç yoktur. Ortaklıkları sözlerde değil, yöneldikleri problemlerde ortaya çıkar. Biri doğanın nasıl işlediğini anlamaya çalışırken, diğeri iktidarın nasıl işlediğini çözmeye yönelmiştir.

Leonardo için temel soru şuydu: Madde hangi kuvvetlerle hareket eder? Su neden taşar, kas neden kasılır, ışık neden kırılır? Bu sorular onu anatomiye, hidrodinamiğe, mekaniğe ve optiğe götürdü. Defterleri bu nedenle makine çizimleriyle, akış şemalarıyla ve kesitlerle doluydu.

Machiavelli içinse temel mesele farklıydı: İnsan hangi koşullarda itaat eder, hangi koşullarda isyan eder? Bir yönetici gücünü ne zaman kaybeder ne zaman pekiştirir? Bu sorular onu savaşlara, ittifaklara, ihanetlere ve iktidar tekniklerine yöneltti.

Biri doğadaki düzeni sökerken, diğeri siyasetin işleyişini çözmeye çalışıyordu. Her ikisi de bütünü anlayabilmek için yapıyı parçalarına ayırıyordu.

Bu nedenle aralarındaki ilişki bir yakınlık ilişkisinden çok, paralel iki yönelim olarak düşünülebilir. Aynı çağın içinde, aynı siyasal çalkantının ortasında ve benzer iktidar biçimlerinin çevresinde bulunmaları, onları ortak bir düşünsel zeminde buluşturuyordu.

Bu ortak zemin, aralarında sözlere ihtiyaç duymayan bir düşünsel akrabalık kurar. Leonardo maddenin nasıl işlediğini, Machiavelli ise iktidarın nasıl ayakta kaldığını anlamaya çalışıyordu. Farklı alanlarda çalışsalar da ikisi de görünenin ardındaki düzeni kavramaya yönelmişti. Sessizlikleri, aynı çağın sorunlarına farklı yollardan yaklaşan iki zihnin birbirine yaklaşmadan ilerleyişini gösterir. Da Vinci maddenin kuvvetlerini, Machiavelli ise iradenin sınırlarını inceledi; biri doğanın, diğeri iktidarın mantığını çözmeye çalıştı.

Dipnotlar

1. Patrick Boucheron, Léonard et Machiavel, Verdier, Paris, 2008.

2. Leonardo da Vinci, Anatomical Manuscripts, Royal Collection Trust, Windsor Castle. Ayrıca bkz. Martin Clayton, Leonardo da Vinci: Anatomist, Royal Collection Publications, 2012.

3. Niccolò Machiavelli, Il Principe, çev. Vahit Turhan, Remzi Kitabevi, İstanbul, 2004.

4. Aynı eser.

5. Leonardo da Vinci, Codex Atlanticus, Biblioteca Ambrosiana, Milano. Ayrıca bkz. Carlo Pedretti, Leonardo: Architect, Rizzoli, 1981.

6. La Battaglia di Anghiari, 1503–1506, Palazzo Vecchio, Salone dei Cinquecento için planlanmış olup yalnızca taslaklar ve Peter Paul Rubens’in kopyası aracılığıyla bilinmektedir. Ayrıca bkz. Frank Zöllner, Leonardo da Vinci: The Complete Paintings and Drawings, Taschen, 2019.

7. Adorazione dei Magi, 1481, Uffizi Galerisi, Floransa. Ayrıca bkz. Frank Zöllner, Leonardo da Vinci: The Complete Paintings and Drawings, Taschen, 2019.

8. Martin Kemp, Leonardo da Vinci: The Marvellous Works of Nature and Man, Oxford University Press, Oxford, 2006.

9. Leonardo da Vinci: Painter at the Court of Milan, National Gallery, London, 2011.

10. Niccolò Machiavelli, Rapporto sul taglio dell’Arno, 1504. Ayrıca bkz. Patrick Boucheron, Léonard et Machiavel, Verdier, Paris, 2008; Carlo Vecce, Leonardo, il genio dell’imperfezione, Guanda, 2021.

11. Niccolò Machiavelli, Il Principe, çev. Vahit Turhan, Remzi Kitabevi, İstanbul, 2004. Ayrıca bkz. Niccolò Machiavelli, Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio, çev. Murat Karamanoğlu, Can Yayınları, İstanbul, 2015.

Başlık: Leonardo Da Vinci- "Adorazione dei Magi"