Sakıp Sabancı Müzesi Yayınlar Editörü Ecem Arslanay ile çocuklar için hazırladığı, Yoko Ono’nun yaşamını ve yapıtlarını resimli bir anlatıyla bir araya getirdiği kitabı Kafanda Tamamlanan Kitap: Yoko Ono’nun Dünyasına Katıl üzerine konuştuk.
Yoko Ono, yapıtları karşısına geçtiğinizde sizi de o yapıtın bir parçası, hayal dünyasına ortak olmaya davet eder. Peki bir çocuk için Yoko Onu’nun eserleri ne ifade eder? Sakıp Sabancı Müzesi’nde devam eden “Yoko Ono: İçses ve İçyapı” sergisi kapsamında müzenin yayınlar editörü Ecem Arslanay’ın hazırladığı Kafanda Tamamlanan Kitap: Yoko Ono’nun Dünyasına Katıl adlı kitap çocukların Ono ile tanışmasına vesile olacak bir içeriğiyle bu soruya cevap buluyor. Arslanay’ın yazdığı, resimlediği ve aynı zamanda tasarladığı bu kitapta çocuklar hem sanatçının hayatına dair ana çizgileri takip edip öğreniyor hem de Ono’nun talimatlarıyla sanat yapıtları üzerine düşünüyorlar. Anlatı; Japonya’da, savaş yıllarında kardeşiyle kurduğu hayalî sofraları, müzikle ilişkisini ve sanatın ne olabileceğine dair soruları, sanatçının yaşam öyküsünün parçalarını oluşturan tüm hikâyesini kapsıyor.
Çocuklar için hazırladığınız Kafanda Tamamlanan Kitap: Yoko Ono’nun Dünyasına Katıl izleyicisini sanat üretiminin bir parçası hâline getiren Yoko Ono’nun yaklaşımını okurla da buluşturuyor. Kitabı konuşmaya başlamadan önce Yoko Ono sizin için neler ifade ediyor? Onun dünyasında neler buluyorsunuz?
Yoko Ono’ya ergenlik yıllarımdan beri düşkünüm. Grapefruit (Greyfurt) kitabını keşfedene kadar bir Beatles hayranı olarak ilgimi çekmişti. 2000’lerin başında, kullanıcı adlarımızın ardına saklanıp alter egolarımızla hararetli müzik muhabbetlerine daldığımız forumlarda, kitaptan birkaç talimata rastladım. Hangileri olduğunu artık hatırlamıyorum ama bazı fikirleri bugün bile gelecekten gelmiş gibi hissettiriyor. Mesela bir talimatında kuyruk, boynuz, hale ve üçüncü göz satabileceğimiz bir levazım dükkânı açmayı öneriyor; bir başkasında organlarımızın daha kullanışlı, suya ve ateşe dayanıklı alternatiflerini tasarlamamızı istiyor. Yani daha 1964’te insanın mevcut anatomisiyle yetinmeyip bugün posthümanist diye okuyabileceğimiz fikirlerle oynuyor! Neyse, posthümanizm kitabın başlıca meselelerinden biri filan değil. Buraya neden geldim? Galiba Yoko’nun öngörüleriyle beni hâlâ şaşırtabilmesinden. Serginin editörlüğünü yapmış, onun dünyası üzerine bir kitap yazmış olmama rağmen, hâlâ bilmediğim bir yapıtıyla karşılaşıp ona yeniden hayran kalabiliyorum. Kar yağışının sesini kaydettiğimiz bir bandı dinlemek yerine ondan hediye kurdelesi yapalım, yıldızların hareketinin sesini satalım, yüzümüzdeki kırışıklıkları sayıp listesini bir arkadaşımıza mektup diye gönderelim istiyor Yoko.
Talimatları bana dünyayı değiştirmenin bir yolunun da onu ciddiye almak yerine onunla alay etmek olduğunu gösterdi galiba. En sevdiğim taraflarından biri siyasetin büyük araçları karşısına küçücük jestleri çıkarıp neler olabileceğini merak etmesi. 1966’da yaptığı bir konuşmada insanların işe giderken iki sokakta bir takla atmasını, kavga etmeden önce pantolonlarını çıkarmasını, politikacılarınsa bir meseleyi tartışmadan önce alçak bir kapıdan eğilerek geçip bir gün boyunca parktaki fıskiyeyi seyretmesini öneriyor. Dünya biraz yavaşlarsa belki barışa da yaklaşırız, diyor. 1971’deyse MoMA’nın haberi ve onayı olmadan gazeteye, müzede bir one-woman show, yani kişisel sergi açtığını duyuran bir ilan veriyor. İlanı görüp müzeye gelenler içeride hiçbir yapıtını bulamıyor. Girişteki tabelada ise Yoko’nun kendi parfümüyle kokulandırdığı sinekleri müzeden saldığı ve ziyaretçilerin bu sineklerin peşine düşebileceği yazıyor. Sergi hayalî, onu arayan ziyaretçiler gerçek! O yıllarda kadın sanatçıları, hele Asyalı bir kadın sanatçıyı aklına bile getirmeyen MoMA’yı davet beklemeden kendi işinin bir parçasına dönüştürüyor. Ben Yoko’nun şiirselliğiyle feminizmini tam da burada birbirinden ayıramıyorum: Kendisine biçilen yere razı olmuyor, ama o yeri değiştirmeyi de bir oyuna çevirebiliyor. Onun dünyasında en çok bunu seviyorum; oyunbozanlığıyla oyun oynama zevkinin hiç ayrılmamasını.
“Yoko Ono: İçses ve İçyapı” sergisi kapsamında hazırladığınız bu kitabın oluşum sürecinden bahseder misiniz? Çocuklar için Yoko Ono’nun dünyasına dair bir kitap hazırlama fikri doğduğunda nasıl başlayacağınıza, yol haritanıza nasıl karar verdiniz?
Yoko’nun oyunlarına çocukları da katmak hoşuma gitti. Zaten onların oyuna girmek konusunda yardıma ihtiyacı yok... Aslında başta çocuk kitabı yazmak gibi bir planım yoktu ama bir deneme kitabım yoldaydı. İki yıl önce Everest’le sözleşmesini imzaladığım seçkide epey eski yazılarım da bulunduğundan bazılarını güncellemek istedim; bu konuda biraz titiz davranınca süreç uzadıkça uzadı. Umarım bir gün o da okurla buluşacak! Neyse, ben bir yandan daha çok çizmek de istiyordum. Daha önce 16. Sharjah Bienali’nin “YAZ” yayın dizisi kapsamında yayımlanan Shedding için “TA-TA-TA-TIME!” adlı bir öykü yazmış, onu birkaç karakalem çizimle resimlemiştim. O zamandan beri çizime daha fazla yer vereceğim bir proje aklımdaydı; bu kez dijital çizimi de denemek istedim. Sergiye çalışırken Yoko’nun dünyası mesai saatlerimi aşıp özel hayatıma el koydu. Onun hayatıyla talimatları arasında yeni bağlar kurarken her gün başka bir şeyine hayran kalıyordum. Ne var ki ben yeni şeyler öğrendikçe etrafta aynı bayat nakaratın çalması canımı sıkıyordu. Popüler kültürde alışkındım buna; sanat çevrelerinde de aynı ezberleri duymak hayal kırıklığıydı. Neyse ki sergi boyunca bu önyargıların çözülebildiğine de tanık oldum. Başta “Gerçekten onun sergisini mi yapıyorsunuz?” diye soran bir arkadaşım, sergiyi gezip kataloğu inceledikten ve benim öve öve bitiremediğim Grapefruit’u da okuduktan sonra Ono’nun feminist sanat tarihindeki önemini ele alan kapsamlı bir yazı kaleme aldı! Böyle karşılaşmalar çok güzeldi fakat insanları tek tek ikna etmekten de biraz yorulmuştum. Çocukların Yoko hakkında henüz bir ezberi yoktu ve düşündüm ki belki de aradığım okurlar onlardı!
Yoko’nun hayatıyla talimatlarını buluşturduğum, çocukların da katılabileceği bir anlatı böylece ortaya çıktı. Ahu Antmen’in bu fikre alan açmasıyla sergiden beslenen ama kendi oyununu da kuran bir kitap yapabildik. Müze yayıncılığının en sevdiğim imkânlarından biri de bu: Serginin müzenin dışında, başka biçimlerde devam edebilmesi. Fikrin yazıya ve resme dönüşmesi ise beklediğimden çok daha hızlı oldu. Asıl zaman alan, Yoko Ono’nun stüdyosuyla ayrıntılar üzerinde çalışmaktı; özellikle biyografik bilgiler konusunda son derece titiz davrandılar. Ben hayatını ve sanatını bütün sadeliği ve muzipliğiyle anlatmaya çalıştım. Çocuklar onun dünyasına girip biraz oynasın, ne düşüneceklerine de kendileri karar versinler istedim.
Kitabın hem yazarı hem de resimleyeni hem de tasarlayanı sizsiniz. Yoko Ono’nun sanat üretimlerinde ve yaşamında hayal dünyası önemli bir yer tutuyor. Görünmeyen resimler, hayal edilen mekânlar, bayraksız direkler, zihinde tamamlanan sesler izleyicisi tarafından tamamlanıyor. Siz de bu hayal dünyasını resimleyen bir kitap hazırladınız. Ono’nun dünyasını anlatırken, anlatılmayanı ve eksik bırakılanı bilinçli olarak sayfalar üzerinde tasarlamak nasıl bir süreçti? Sanatçının pratiği nasıl yardımcı oldu size?
Bu soruyu özellikle sevdim; çizdiklerim kadar çizmediklerim de görülmüş. Aslında kitabın adını bile Yoko’nun pratiğinden aldım! 1962 tarihli Painting to Be Constructed in Your Head (Kafada Kurulacak Resim) adlı talimatında zihnimizdeki kare bir tuvali daireye dönüştürmemizi, dönüşürken beliren biçimlere sesler, kokular, renkler eklememizi istiyor. Ortada resim yok ama biz resim yapıyoruz. Künyedeki iş bölümü de bunu anlatıyor: Yazan, resimleyen ve tasarlayan benim; yapıtlar Yoko’nun.
Tabii görünmeyen resimler yapan bir sanatçının dünyasını resimlemeye kalkışmak başlı başına bir çelişki! Çizdiğiniz anda onun nasıl görünebileceğine ilişkin sayısız ihtimalden birini seçmiş oluyorsunuz. Bu yüzden her şeyi göstermemeye, sayfalarda çocukların hayal gücüne yer bırakmaya özen gösterdim. Metinde de aynı yolu izledim: Kitap cevap vermekten çok soru soruyor. Bir yapıtı tamamlamak için her şeyi sanatçının yapması gerekmiyor.
Bu boşlukların kitaba ilişkin değerlendirmelerde de fark edilmesi çok hoşuma gitti. Sanat tarihi birikimiyle çocuk kitaplarını yıllardır özenle ele alan Yıldıray Karakiya, Bir Dolap Kitap’taki yazısında görsel dünyayı Japon estetiğindeki ma (間) kavramıyla ilişkilendiriyor. Nalin Öztekin de çocuk edebiyatına gösterdiği dikkati çok değerli bulduğum BİA Çocuk Kitaplığı’ndaki değerlendirmesinde sayfalardaki boşlukların ve çizimlerin çocuklara nasıl alan açtığını anlatıyor. Ma zaten ilgimi çeken, üzerine düşündüğüm bir kavramdı. Hayao Miyazaki’nin Roger Ebert’e verdiği bir röportajda bunu anlatmak için ellerini çırpıp iki alkış arasındaki sessizliğe işaret etmesini çok severim. Filmlerindeki duraklamaları anlatıyor; her anı hareketle doldurursanız geriye yalnızca bir telaş kalır diyor.
Ama kitabı yaparken “Şimdi biraz ma uygulayayım” diye düşünmedim tabii! O sırada işin yaratıcı tarafındaydım; yaptığım her tercihi kuramsal olarak açıklama ihtiyacı da duymuyordum. Zaten söylediğim gibi, kitap çok kısa sürede, büyük ölçüde sezgisel biçimde ortaya çıktı. Üretirken bu kadar hesaplı kitaplı olmayı sevmiyorum. Yıldıray ve Nalin’in yorumlarını çok isabetli buluyorum; hatta kendi yaptığım işe başka gözlerle bakmamı sağladılar. Ama o boşlukları önce sezgilerimle kurdum, sonra başkalarının oralarda neler gördüğünü öğrendim. Bu da kitabın fikrine epey yakışıyor galiba!
Kitabınız yaratıcı yönü kadar Yoko Ono’nun sanatçı kimliğinin oluşmasını sağlayan çocukluk yıllarındaki yalnızlığını, savaş sırasında yaşadığı yoksunlukları, ilerleyen yıllarda yaşadıklarını, karşılaşmalarını ve bunlar vesilesiyle geliştirdiği hayal gücünü ele alıyor. Yoko Ono’nun biyografisindeki hangi deneyimlerin sanat pratiğini anlamak açısından belirleyici olduğunu düşündünüz, bunları belirlerken kriterleriniz neydi? Bu biyografik dengeyi kurarken nasıl bir yaklaşım benimsediniz?
Aslında başlangıçta biraz daha zamansız, daha soyut bir kitap hayal ediyordum. Yoko Ono’nun stüdyosuysa evlilikleri, çocuklarının doğumu gibi somut biyografik ayrıntıların da mutlaka yer almasını istedi. Ben de bunları anlatının içine yedirmeye çalıştım. Hangi deneyimlere ağırlık vereceğime karar verirken, çocukları Yoko’nun sanatındaki sorulara ve hayal gücüne yaklaştırabilecek anları seçtim. Kitap, varlıklı ama yalnız bir çocuktan savaş sırasında kardeşiyle hayalî yemekler uyduran küçük bir kıza, oradan müzikle, felsefeyle ve New York’un deneysel sanat çevreleriyle tanışan bir sanatçıya uzanıyor. Bu hayatın içinden talimatlar, sesler, resimler, barış için yapılan küçücük jestler çıkıyor. Tabii her yapıtı mutlaka bir yaşantının sonucuymuş gibi açıklamak istemedim. Yoko’nun hayatında da sanatında da hayal gücü çok önemli; yaşadıklarını anlatırken onun bütün bu yaşantılardan bambaşka dünyalar kurabilme becerisini kaybetmemeye çalıştım.
Biyografik ögelerden bahsederken, isminin çoğunlukla anıldığı John Lennon’la olan ilişkisi sırasındaki sanatsal üretimleri de kitapta hâliyle yer buluyor. Bu ilişki bağlamında Ono’nun bağımsız sanatçı kimliğini merkezde tutmanızın önemli bir tercih olduğunu düşünüyorum. Sizce bugün Yoko Ono’nun sanat tarihindeki yerini anlamak için onu nerede konumlandırmak ve değerlendirmek gerekir?
John, 1966’da Londra’daki sergisini görmeye gittiğinde Yoko zaten New York’un deneysel sanat çevrelerinde önemli işler yapmış, kendi sanatsal dilini geliştirmişti. Ama buradan John’u hikâyeden çıkarmamız gerektiği sonucu da çıkmıyor. Bir noktadan sonra birbirlerinin hayatlarında olduğu kadar yaratıcı üretimlerinde de çok önemli bir yer ediniyorlar. Kitapta John’a oldukça tasarruflu yer verdim; yine de ortaklıklarından, özellikle de barış için yaptıkları işlerden söz etmeden Yoko’nun sanatını anlatmak elbette mümkün değildi.
1968’de Coventry Katedrali’nin bahçesine biri Doğu’yu, diğeri Batı’yı temsil eden iki meşe palamudu ekiyorlar. Bugün bu ayrımın kendisinin de tarihsel olarak kurulmuş bir temsil ilişkisi olduğunu hesaba katıyoruz tabii. Ama bence işin güzelliği dünyayı ikiye ayırmasında değil, barışı birlikte büyütülebilecek bir şey olarak düşünmesinde. Ardından dünya liderlerine de birer çift meşe palamudu gönderip onları barış için dikmeye davet ediyorlar. Bed-In for Peace (Barış İçin Yatakta, 1969) ise çok sevdiğim bir başka örnek: Balayında bir otel odasına yerleşip yataklarını basına açıyor, kendilerine yönelen bütün ilgiyi savaşa karşı konuşmak için kullanıyorlar. Bir yatak, politik bir eylem alanına dönüşüyor. Sonra bir ülke bile kuruyorlar: 1973’te ilan ettikleri Nutopia’nın toprağı, sınırları, pasaportu yok. Varlığından haberdar olduğunu beyan eden herkes vatandaşı, her vatandaşı da ülkenin elçisi!
Yoko’nun kavramsal sanattan performansa, deneysel müziğe uzanan öncü pratiğini belki de en iyi kendi seçtiği bir unvan anlatıyor: Space Transformer (Mekân Dönüştürücü). Kitap da bu kartla açılıyor: Çocuklar bir odaya ya da nesneye kartı iliştirip dönüşümü kendi zihinlerinde başlatabiliyorlar. Birikim’in eylül sayısında yayımlanan Mekânın Fiilini Değiştirmek: Yoko Ono başlıklı yazımda da izleği bu karttan hareketle kurdum. Yoko mekânların yalnızca görünüşünü değil, oralarda neler yapılabileceğini, kimin konuşabileceğini, kimin katılabileceğini değiştiriyor. 10 Aralık’ta müzede yapacağım konuşmada da bu meseleye döneceğim.
Yoko Ono’nun izleyicisine verdiği talimatlar yalın, birkaç sözcükle bir eylem, düşünce ya da ihtimal alanı açıyor. Siz de kitapta aynı reflekslerle bir dünya kuruyorsunuz. Bir yandan sanatçının kavramsal yaklaşımına sadık kalmak, diğer yandan çocuk okurun ilgisini canlı tutmak arasında nasıl bir denge kurdunuz? Hangi noktada açıklamayı bırakıp okurun kendi deneyimine alan açmaya karar verdiniz?
Aslında bu iki hedef arasında pek bir çatışma yaşamadım. Yoko’nun talimatları çocukların ilgisini çekmek için zaten yeterince tuhaf, komik ve şaşırtıcı; onları açıklayarak uslandırmak istemedim! Benim için asıl mesele anlatının ritmiydi. Çocukların merakını bir sonraki sayfaya taşıyacak geçişleri düşünmeye çalıştım. Açıklamayı nerede bırakacağıma gelince, bir talimatın kendi başına çalışabildiği yerde durmak en iyisiydi.
Yoko Ono’nun eserlerinde katılım biçimlerinde izleyiciye özgürlük tanırken aynı zamanda sorumluluk da yüklüyor. Siz de bu yapıtlardan birçoğuna dikkat çekiyorsunuz. Kitabı okuyan çocuğun bir sanat yapıtına yaklaşımının değişmesini umuyor musunuz? Sizce onlara Yoko Ono katılımcı olmak ile yalnızca verilen talimatı yerine getirmek arasındaki fark hakkında neler söylüyor?
Umarım değişir! Tabii bir sanat yapıtına katılmak, sanatçının söylediği her şeyi yapmak demek de değil. Cut Piece (Kesme Parçası) bunun çok güzel bir örneği. Yoko sahnede oturup insanları giysisinden bir parça kesmeye davet ediyor. Kitapta da “Sırf davet etti diye bir parça kesmek zorunda mısın?”, “Tanımadığın birine ne kadar yaklaşabilirsin?”, “Ellerin ne kadar nazik olabilir?” diye soruyorum.
Nalin Öztekin’in yazısında bu soruların rıza, kişisel sınırlar ve sorumlulukla ilişkisini fark etmesi benim için çok değerli oldu. Ben de bu meseleleri kavramların adını koyup çocuklara öğütler vererek değil, onları kendi kararlarıyla baş başa bırakarak ele almaya çalışmıştım. Bir çocuğun sanat yapıtına bakarken yalnızca “Benden ne isteniyor?” değil, “Ben ne yapmak istiyorum, yaptığım şey başkasını nasıl etkiler?” diye de sormasını umuyorum.
Kitap sonunda yer alan okura ayrılan alan ile birlikte Yoko Ono’nun sanatını anlatmayı bitirip okurun kendi üretimini başlatıyor. Bu son sayfayı tasarlarken nasıl bir devamlılık hayal ettiniz? Kitabı kapattıktan sonra bir çocuk gündelik hayatındaki sıradan nesneye, mekâna ya da duruma artık bir sanat yapıtı ihtimali olarak bakmaya başlar mı?
Kitabın başında çocuklara bir Space Transformer (Mekân Dönüştürücü) kartı veriyorum, sonunda da kendi talimatları için bir sayfa bırakıyorum. Arada Yoko’nun dünyasında dolaşıyoruz; sonrası onlara ait. Belki gündelik bir nesneye başka türlü bakarlar, belki bambaşka bir oyun kurarlar. Kitabın nerede, nasıl devam edeceğini ben de merak ediyorum.
Yoko Ono’nun dünyası oyuna açık bir alan sunuyor. Oyunu kaybetmiş yetişkinlerdense çocukların buna daha kolay adapte olabileceğini düşünüyorum. Siz bu konuda nasıl düşünüyorsunuz?
Yetişkinlerin oyunu kaybettiğinden pek emin değilim. Huizinga’nın Homo Ludens (Oynayan İnsan) kitabında anlattığı gibi, kültürün kendisi de oyunla kuruluyor. Üstelik bunun içinde rekabet de var, iktidar da, çatışma da. Yoko’nun White Chess Set (Beyaz Satranç Takımı) için bütün satranç taşlarını beyaza boyaması da bu rekabet mantığına küçük ama zeki bir müdahale. Benim onda sevdiğim, oyunu çocukluğa özgü bir eğlence olarak görmeyip yetişkin hayatının yerleşik kabullerine musallat etmesi.
Son olarak kitabın nasıl bir yolculuğu olacak? Okurların kitap ile buluşmasına, karşılaşmasına dair neler planlıyorsunuz?
19 Kasım’da Sakıp Sabancı Müzesi’nde iki farklı yaş grubuyla atölyelerim var. Kitabı birlikte okuyup Yoko’nun talimatlarından hareketle kendi talimatlarımızı yazacağız. Çocukların neler bulacağını çok merak ediyorum! Ardından 4 ve 28 Aralık’ta iki okuma buluşmamız daha var. Henüz duyurulmadılar; ayrıntıları kasım atölyelerinin ardından müzenin web sitesinden ve Instagram hesabından takip edebilirsiniz.
Kitap sadece Sakıp Sabancı Müzesi’nin çevrimiçi mağazasında ve fiziksel mağazasında bulunuyor. Ne yazık ki kitapçılarda karşılaşmak mümkün değil. Hakkında değerlendirme yazıları yayımlanmaya, yorumlar gelmeye devam ediyor. Kitabı okuyanların neler düşündüğünü öğrenmek, benim göremediğim ayrıntıları onların gözünden keşfetmek çok hoşuma gidiyor. Ben zaten editör olarak müzede çalışıyorum; yolu düşenlerle tanışmak, kitap üzerine sohbet etmek beni ayrıca mutlu eder. Özellikle çocukların nelerde güldüğünü, neye şaşırdığını, neyi saçma bulduğunu duymak isterim. Sonuçta kitabın asıl muhatapları onlar; biraz da onların eleştirisini bekliyorum!