20. yılında “Metcezir // Ebb & Flow” temasıyla gerçekleşen 10. Çanakkale Bienali’nin kavramsal çerçevesini, sanat izleyicisiyle kurduğu ilişkiyi, uluslararası sanat ağıyla geliştirdikleri bağları ve bienalin bugüne kadar şehirde bıraktığı izleri Çanakkale Bienali İnisiyatifi (CABININ) yönetici küratörü ve eş-direktörü Deniz Erbaş ile konuştuk.
Toprak ve su arasındaki ilişkiler etrafında şekillenerek Çanakkale’nin kıyı coğrafyasından hareketle suyun ilerleyişi üzerinden bir devinim metaforu kuran 10. Çanakkale Bienali, “Metcezir // Ebb & Flow” başlığı altında yalnızca su ve toprak arasındaki ilişkiye değil; hafızaya, zamana, dönüşüme ve insanın çevresiyle kurduğu bağlara da uzanıyor. Çanakkale’nin doğal, tarihsel ve kültürel katmanlarını çağdaş sanatın perspektifinden ele alan bienal, bu yıl 60’ın üzerinde sanatçının üretimlerini kentin farklı noktalarına taşıyarak izleyiciyi alışılmış sergi mekânlarının ötesinde bir karşılaşmaya davet ediyor. Çanakkale’nin merkezinden Troya’ya, Ayvacık’tan Adatepe’ye uzanan geniş bir coğrafyada şekillenen bienal, sanatın kentle, gündelik yaşamla ve yerel hafızayla kurduğu ilişkiyi yeniden düşünmeye açıyor. Sergilerden performanslara, söyleşilerden farklı disiplinleri bir araya getiren etkinliklere uzanan programıyla bienal, bulunduğu coğrafyayı yalnızca bir sergi alanı olarak değil, sanatın düşünme ve üretme biçimlerine dahil olan canlı bir parça olarak ele alıyor. Bienal sergileri, Troya Müzesi ve MAHAL sanat ekosisteminde yer alan kültür kurumlarının yanı sıra, Ayvacık Tartışık Köyü, Adatepe Zeytinyağı Müzesi – Küçükkuyu, Adatepe İda Blue ve Assos Güneşane Vakfı gibi Çanakkale’nin farklı noktalarına yayılıyor. Balıkhane ise kentin denizle kurduğu ilişkiye odaklanan bir seçkiye ev sahipliği yapıyor.
2008’de başlayan yolculuğunun 10. edisyonuna ulaşan Çanakkale Bienali, bu yıl aynı zamanda onu hayata geçiren Çanakkale Bienali İnisiyatifi’nin (CABININ) 20 yıllık kültür-sanat birikimine de işaret ediyor. Yıllar içinde kentle kurduğu ilişkiler üzerinden gelişen bu yolculuğu; bienalin dönüşümünü, izleyicisiyle kurduğu bağı, uluslararası sanat ağı içindeki yerini ve “Metcezir // Ebb & Flow” temasının açtığı düşünsel alanı, Çanakkale Bienali İnisiyatifi (CABININ) kurucularından Deniz Erbaş ile konuştuk.
Çanakkale Bienali 20. yılında, 10. edisyonunda “Metcezir” temasıyla seyirciyle buluştu. Medcezir, aşınma ve birikim üzerinden sürekli bir dönüşümü anlatıyor. 10. Çanakkale Bienali bu tema ile sanat izleyicisine ne anlatmak istiyor? Bu metaforu günümüz dünyasına taşıdığımızda, sizce bugün sanat dünyasında neler aşınıyor, neler birikiyor?
Çanakkale Bienali’nin kavramsal çerçevelerini en başından beri kentin tarihsel, kültürel ve doğal değerlerinin çağdaş sanatın güncel dinamikleriyle kesiştiği alanlar üzerinden kurguluyoruz. 10. edisyonumuzda seçtiğimiz “Metcezir” teması da bu noktada, Çanakkale’nin benzersiz coğrafi konumundan beslenen çok katmanlı kültür dokusuna referans veriyor. Bugün bu katmanların bir kısmı hâlâ görünürken bir kısmı silinmiş durumda. Binlerce yıllık bir geçiş coğrafyası olarak üst üste binen, biriken, aşınan, dönüşen ve geride kalan izlerle hafızada yeniden örülen canlı bir yapıdan söz ediyoruz. Çanakkale’nin parçası olduğu Akdeniz ve Balkan kültür havzaları da bu gelgit hikâyelerinin çok benzer tezahürlerini taşıyor. Bienal, ilk etapta bu ortak coğrafyanın hafızasını çağdaş sanat üretimleri üzerinden görünür kılan bir anlatı sunuyor.
Soruyu sanat alanına dair daha özdüşünümsel (otorefleksif) bir yerden yanıtlamak gerekirse; bugün sanat alanında çalışan bizler bir yandan yakın dönem çağdaş sanat hafızasını korumaya çalışırken bir taraftan da geleceğin sanat birikimini inşa ediyoruz. Birikenler, görünür olanlar, unutulanlar ve görmezden gelinenler ile örülü sanat tarihi yazımı ve sanat eleştirisi içerisinde kendi arşivimizi, hakikatimizi ve hafızamızı korumak ve geleceğe aktarmaya önem veriyoruz. Bunu hem Türkiye çağdaş sanatı hem de Çanakkale’nin kültürel kimliği adına üstlendiğimiz kalıcı bir sorumluluk olarak görüyoruz.
Çanakkale’nin doğal ve tarihsel katmanları bienalin kavramsal çerçevesini besliyor. Hazırlık sürecinde kentin hangi görünür ya da görünmez hikâyelerinin peşine düştünüz? Sizi şaşırtan bir keşif oldu mu?
Bu bienalde önceki edisyonlara kıyasla hem daha fazla sanatçı ile çalıştık hem de sanatçıların daha büyük bir kısmı doğrudan Çanakkale’den ilham alan, bienale özgü üretimler gerçekleştirdi. Çanakkale’nin seramik geleneğinden endüstriyel mirasına, suyla kurduğu ilişkiden arkeolojik katmanlarına, yaşam kültüründen florasına kadar kenti deneyimleyerek, gözlemleyerek ve inceleyerek ortaya koydukları bu işler, kenti sanatçıların gözünden görmek bizim için sürecin en heyecan verici keşifleri oldu diyebilirim. Bu yeni üretimler, yalnızca bizim için değil, bu kentte yaşayanlar için de aşina oldukları ortama dair yepyeni bakış açıları, duygulanımlar ve gerçekliklerle karşılaşma anları yaratıyor.
Örneğin; bu edisyonda ana mekânlarımızdan biri olan Mavi Ev, yarım asırdır kapalı duran, kentin sivil mimarisinin önemli örneklerinden biri. Yapının özgün hâline çok az müdahale ederek Ebru Nalan Sülün ile birlikte kurguladığımız sergi, ziyaretçileri kentin geçmişindeki günlük yaşama dair eşsiz bir keşif yolculuğuna çıkarıyor. Benzer şekilde, Troya Müzesi’nde Yasemin Ülgen küratörlüğünde hayata geçirdiğimiz “Özel Odak: Seramik” seçkisi koridorlara ve bahçeye yayılarak klasik müze deneyimini dönüştürüyor; ziyaretçileri mekânın içine bizzat dâhil eden özgün ve sürprizli karşılaşmalara sahne oluyor.
Bu edisyonda ilk kez yer alan “Özel Odak: Seramik”, Çanakkale’nin köklü mirasını güncel üretimlerle buluşturuyor. Seramiği geçmişten geleceğe uzanan bir düşünme ve üretme pratiği olarak ele alırken hangi soruların peşine düştünüz?
Çanakkale, adında bizzat “çanak” geçen ve köklü bir seramik geleneğine yaslanan bir kent. Bugün geleneksel üretim, güncel tasarım, endüstri ve çağdaş sanat ekseninde yeni dinamiklerin hareketlendiği; bu kültürel mirasın yeniden keşfedildiği bir dönemden geçiyoruz. “Özel Odak: Seramik” bölümünü kurgularken temel amacımız, farklı kuşak ve yaklaşımlardan sanatçıların üretimlerini bir araya getiren kapsamlı bir seçkiyle bu hareketliliğe nitelikli ve düşünsel bir derinlik katmaktı. Bununla birlikte, yalnızca sergilemekle yetinmeyip kentteki yerel seramik atölyelerini, Kale Grubu gibi köklü sanayi aktörlerini ve genç kuşak sanatçı ile tasarımcıları da sürece dâhil ederek; üretim biçimleri ve deneyimler arasında karşılıklı öğrenmeye dayalı yeni iş birliği zeminleri açmak istedik.
Yola çıkarken peşine düştüğümüz temel mesele; seramiği yalnızca toprağın biçimlendirildiği geleneksel bir zanaat ya da üretim pratiği olarak değil, farklı yerler ve zamanlar arasında dolaşabilen, iz tutan, kırılan, eksilen, gömülen, yeniden bulunan ve her karşılaşmada başka anlamlar kazanan yaşayan bir hafıza taşıyıcısı olarak ele almaktı. Çanakkale’nin tarihsel seramik geleneğinin, barındırdığı arkeolojik katmanların ve bugün hâlâ canlılığını koruyan yerel üretim kültürünün malzeme ile düşünce arasında açtığı bu özgün karşılaşma alanını mümkün olduğunca görünür kılmaya çalıştık.
Çanakkale Bienali, yerel sanat ortamıyla uluslararası sanat ağı arasında nasıl bir ilişki kuruyor? Sizce Çanakkale’nin dünya sanat ortamına sunabileceği, başka bir yerde kolayca karşılığı bulunamayacak özgün bir deneyim var mı?
Çanakkale, tüm dünyada bilinen kadim anlatıların, tarihsel kırılmaların ve kültürel değerlerin sahnesi olmuş bir coğrafya. Bu anlamda günümüz sanat üretimi için de güncelliğini ve anlam üretme potansiyelini her daim koruyan son derece zengin bir bağlam sunuyor. Bizler yaklaşık yirmi yıldır bu kentte yalnızca iki yılda bir bienal düzenlemekle kalmıyoruz; sanat merkezimiz, sürekli gelişen topluluğumuz ve iş birliği ağlarımızla kentin potansiyellerini hayata geçirmesi ve dünya kültür haritasında kendine özgü, kalıcı bir konum edinmesi için çalışıyoruz.
Bu süreçteki en temel gözlemlerimizden biri, özellikle 2000’lerin ikinci yarısından itibaren uluslararası kültür kurumlarının ve sanat aktörlerinin Türkiye’nin İstanbul dışındaki dinamiklerine duyduğu ilginin giderek artması oldu. Tam bu noktada Çanakkale; küresel ölçekte bilinirliği olan tarihsel ve arkeolojik mirasının yanı sıra gündelik yaşam kültürü, insani ölçeği, kapsayıcı toplumsal dokusu ve üniversite kenti olmasının getirdiği genç nüfusuyla çağdaş kültür ve sanat için oldukça elverişli bir karşılaşma zemini vadediyor.
Bizim yaptığımız ise tüm yıla yayılan proje, misafir sanatçı programları ve etkinliklerimizle farklı kurumlar, uzmanlar ve sanatçılar arasındaki etkileşim düzlemlerini sürekli genişletmek; bunu yaparken de kentin gerçek ihtiyaçlarını, önceliklerini ve yerel potansiyellerini merkeze almak. Bugün Çanakkale, Balkanlar’dan Karadeniz’e uzanan geniş kültür aksının önemli bir çekim merkezi olma yolunda ilerliyor. Elbette yirmi yıla yaklaşan çabamız tek başına yeterli değil; bu vizyonun kalıcı olması için kentin karar alıcılarını, yerel kurumlarını ve farklı bileşenlerini de harekete geçirmeye, ortak üretim ve iş birliklerine teşvik etmeye özen gösteriyoruz.
İçinde bulunduğumuz yoğun enformasyon çağında geçmişe ilişkin anlatılar da sürekli dönüşüyor ve bazen unutuluyor. Sizce çağdaş sanat, kültürel belleğimizle yeniden ilişki kurmamıza nasıl yardımcı olabilir? Bienal bu açıdan izleyicisiyle nasıl bir bağ kuruyor?
Bunu özellikle son on yılda Troya bağlamında yürüttüğümüz çalışmalar üzerinden yanıtlamak isterim. Troya Ören Yeri ve 2018 yılında açılan Troya Müzesi, bir buçuk asırlık arkeolojik çalışmalardan güncel müzecilik uygulamalarına, dünyanın en çok bilinen destanı Homeros’un İlyada’sından Troas bölgesindeki etnografik araştırmalara uzanan çok zengin bir birikimi toplumla paylaşma misyonuna sahip. Bu çalışmaları yürüten arkeologlar, araştırmacılar ve müze uzmanları, geçmişin bugün yeniden anlam üretmesi noktasında bizim çağdaş sanat alanında yaptığımız çalışmaların yarattığı etkiyi yakından gözlemliyorlar. Geçmişin nesnelerinin ve bilgisinin donuk birer hatıra olarak tarihte asılı kalmak yerine bugün yeniden kendini ifade edebilmesi ve anlam üretmeye devam etmesi; bugünün sanatçılarının, tasarımcılarının ve kültür-sanat uzmanlarının çok yönlü ve yaratıcı okumalarıyla mümkün oluyor.
Arkeolojik emekten destanlarda anlatılan insanlık durumlarına, buluntulardan ekolojik mirasa bu coğrafyanın taşıyıcısı olduğu değerlerin, kültürel süreklilik ve ortak belleğimizin ayrılmaz bir parçası olduğunu izleyiciye doğrudan sunuyoruz. Yoğun enformasyon çağının hızla tüketilen ve yüzeyselleşen bilgi akışına karşı çağdaş sanat, izleyiciyi durmaya, katmanlar arasında düşünmeye ve kendi bugünüyle geçmiş arasında duygusal olduğu kadar düşünsel de bir bağ kurmaya davet ediyor. Bienal olarak biz de yapıtları kentin tarihsel, arkeolojik ve gündelik mekânlarıyla yan yana getirerek bu karşılaşma alanını açıyoruz. Böylece izleyici yalnızca geçmişe dair bir anlatıyı dışarıdan izlemekle kalmıyor; o belleğin bugünün ayrılmaz bir parçası olduğunu hissederek kendi hikâyesini bu sürekli dönüşen kültür dokusunun içine yeniden yerleştirebiliyor.
Çanakkale Bienali'nin yirmi yıllık yolculuğunda kentte yarattığı en önemli değişimi nasıl değerlendiriyorsunuz? Bugün hâlâ gerçekleştirmeyi arzuladığınız veya yeniden düşünmek istediğiniz bir hedef var mı?
Çanakkale Bienali’nin yirmi yıllık süreçte kente bıraktığı en somut ve kalıcı miras, tarihsel ve kültürel kimliğe sahip âtıl mekânların yeniden kent yaşamına kazandırılmasına öncülük etmesi oldu. MAHAL’in de içinde yer aldığı Çay Kenarı’nda sıralanan eski ticaret depoları başta olmak üzere; Korfmann Kütüphanesi ve Seramik Müzesi gibi pek çok yapı ilk kez bienal sergileri kapsamında kentin gündemine taşındı ve oluşan bu ilgi sayesinde restore edilerek kalıcı kültürel işlevler kazandı. Kentin belleğindeki bu yapıların yaşayan kamusal kültür alanlarına dönüşmesini en önemli kazanımımız olarak görüyoruz.
Yarattığımız ikinci önemli değişim ise kültür-sanatı kendi kapalı alanından çıkararak kentin tüm damarlarıyla buluşturmamız oldu. Yıllar içerisinde tarihten turizme, gastronomiden ekolojiye, eğitimden engellilik haklarına kadar çok farklı alanlarda faaliyet gösteren kurumlar ve sivil girişimlerle kurduğumuz uzun soluklu iş birlikleri sayesinde, kentin genel gelişim süreçlerine çağdaş kültür ve sanat vizyonunu entegre etmeyi başardık.
Geleceğe dair en büyük hedefimiz ise yirmi yıldır bu kente davet ettiğimiz sanatçıların Çanakkale’ye özgü ürettiği eserlerden ve projelerden oluşan hafızayı kurumsallaştırmak. Yıllar içinde biriken bu değerli koleksiyonu ve arşivi, gelecekte kalıcı bir çağdaş sanat mekânı ya da müze yapısı altında kente kazandırmak en önemsediğimiz hedefimiz.
Bienalin sürdürülebilirliği, destekçiler ve kurumlarla kurulan ilişkileri de beraberinde getiriyor. Küratoryal yaklaşımınızın bu paydaşların beklentileriyle örtüşmediği durumlarda bağımsızlığınızı nasıl koruyorsunuz?
Bağımsız bir sivil girişim olarak temel motivasyonumuz; yerel bağlam içerisinde sürdürülebilir, kalıcı etki yaratan ve sürekli genişleyen bir topluluk inşasıyla yolumuza devam etmek. Destekçiler, kurumlar ve iş birliği yaptığımız tüm paydaşlarla kurduğumuz ilişkilerdeki temel stratejimiz ise bu yapının kentin potansiyel ve ihtiyaçlarına hizmet ederek güçlenmesini ve gelişmesini sağlamak. Dolayısıyla Çanakkale’nin bölgesinde etkin bir kültür-sanat merkezi kimliği kazanması vizyonunu bizimle paylaşan kurumlar, markalar ve kişiler bu ortaklığın doğal bir parçası oluyor; küratöryel yaklaşımımız da bu güven ve ortak bir hedefe doğru ilerleme zemini üzerinde şekilleniyor.
Aslında biz yalnızca destekçi ve paydaşlarımızın değil, çok daha geniş bir ekosistemin – bizzat kentin, izleyici kitlesinin ve bienale emek veren tüm sanatçı ile uzmanların – beklentilerini gözetmekle yükümlüyüz. Çanakkale’ye karşı taşıdığımız bu ortak sorumluluğa, geleceğe dair vizyonumuza ve kentin gelişimi yönündeki çabalarımıza güvenen, bu üretim alanını destekleyen partnerlerimizin sayısının her edisyonda biraz daha artıyor olması bizim için en büyük güvence.
Bienaller geçici karşılaşmalar yaratırken kalıcı izler bırakmayı da amaçlıyor elbette. Bu edisyon sona erdiğinde Çanakkale’de ve bienalin ilişki kurduğu insanlarda neyin değişmiş olmasını istersiniz?
Bu edisyonda Türkiye’nin dört bir yanından gelen üniversite öğrencisi gruplarına bienal turları düzenledik, çocuklarla onlarca atölye gerçekleştirdik. Bienal sona erdiğinde öncelikle yeni nesle geleceğe dair umut, genç sanatçı adaylarına üretim motivasyonu ve tüm izleyicilere Çanakkale’ye dair derinlikli bir deneyim kazandırabilmiş olmayı diliyoruz. Gençler bizim için özellikle çok kıymetli; zira Çanakkale gibi şehirlerde kamusal alanda çağdaş sanatla karşılaşma ve etkileşim kurma olanakları ne yazık ki oldukça sınırlı. Dolayısıyla altı hafta gibi kısa bir zaman diliminde de olsa hayatlarına dokunan bu deneyimin, etkileri yıllar içinde filizlenecek kalıcı izler bırakacağına inanıyoruz.
Nitekim geçtiğimiz yirmi yılda yolu Çanakkale Bienali’nden geçmiş pek çok genç; bugün kültür çalışanı, sanatçı ve akademisyen olarak hem Türkiye’de hem de dünyanın farklı yerlerinde bulundukları topluluklara değer katıyorlar. Bu sessiz ama derin dönüşümün artarak devam etmesi, bizim en büyük motivasyonumuz ve beklentimiz.
Dardanel’in ve Kale Grubu - Kale Tasarım ve Sanat Merkezi’nin ana desteği, Çanakkale İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Çanakkale Belediyesi ve Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi iş birliği, Troya Kazı Başkanlığı, ÇATKAV ve Troia Vakfı’nın yerel paydaşlığı ve 1915 Çanakkale Köprüsü ve Otoyolu’nun kurumsal desteğiyle hayata geçirilen 10. Çanakkale Bienali’ni 20 Kasım’a kadar ziyaret edilebilirsiniz.