10 yıldır dünyanın dört bir yanından nitelikli performansları bebekler ve çocuklarla buluşturan, çocukların sanat ve kültür haklarını odağına alan Atta Festival’i kurucusu ve direktörü Hakan Silahsızoğlu ile konuştuk.
Türkiye’nin bebekler ve çocuklara yönelik ilk ve tek uluslararası sanat festivali olan Atta Festival, 10’uncu kez çocukları dünyanın farklı ülkelerinden sahne sanatlarının nitelikli yapımlarıyla buluşturacak. 20 Kasım– 6 Aralık 2026 tarihlerinde gerçekleşecek festival, Hollanda ve İspanya odaklarının yanı sıra dünyanın farklı ülkelerinden sıra dışı yapımlara ev sahipliği yapacak. Program; tiyatrodan çağdaş dansa, sirkten kukla gösterilerine, duyusal deneyimlerden teknolojiyle harmanlanan interaktif performanslara uzanacak. 0–12 yaş arası çocuklara ve ailelerine hitap eden Atta Festival ayrıca kapsayıcı Engelsiz Atta programı ve Atta International Showcase ile de programını genişletecek.
20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü’nde başlayacak festival, Engelsiz Atta programıyla 3 Aralık Dünya Engelliler Günü’nü de içeren bir takvimle 6 Aralık akşamına kadar devam edecek. Atta International Showcase ise dünyanın farklı ülkelerinden sanat profesyonellerini İstanbul’da buluşturarak Türkiye’den sanatçılara uluslararası görünürlüklerini artırmak için bir alan yaratacak.
Bu yıl Allianz Türkiye’nin festival destekçiliği, Paribu Art’ın iş birliği ve katkılarıyla İstanbul’un iki yakasına yayılarak bebekleri, çocukları ve aileleri sanatla buluşturacak olan Atta Festival kapsamındaki performanslar; Arter, Barış Manço Kültür Merkezi, Caddebostan Kültür Merkezi, Craft Tiyatro, Hisar Okulları Kültür Merkezi, Paribu Art, Sahne KHas ve Zorlu PSM’de seyircilerini ağırlayacak. Ayrıntılı programa ve oyunlara buradan ulaşabilirsiniz.
Her yıl kasım ayında, Dünya Çocuk Hakları Günü etrafında düzenlenen ve bu yıl 10’uncu edisyonuyla çocukları Türkiye’den ve dünyadan oyunlarla buluşturacağınız Atta Festival’in geçen 10 yılını nasıl değerlendirirsiniz? Başlarken nasıl hayalleriniz vardı bugün geldiğiniz noktada idealleriniz neresindesiniz?
On yıl önce yola çıkarken hayalim, İstanbul gibi bir metropolde çocukları ciddiye alan, onları birer birey olarak gören ve en az yetişkinlere yönelik performanslar kadar hikâyesinden dekoruna, ışığından müziğine kadar her ayrıntısı özenle düşünülmüş, estetik ve sanatsal açıdan nitelikli işleri çocuklarla buluşturmaktı. Atta’dan önce İstanbul’da çocuklara yönelik uluslararası ölçekte nitelikli yapımların bir araya geldiği bir festival yoktu. Londra’da ya da Berlin’de bir çocuk böylesine zengin ve nitelikli sanat deneyimleri yaşayabiliyorsa İstanbul’daki bir çocuğun da aynı fırsatlara sahip olması gerektiğine inanıyordum. Atta Festival’in çocukların kültür ve sanat haklarını savunan bir sosyal girişim olarak doğmasının temelinde de bu anlayış var.
Bugün Atta’nın bu boşluğu doldurduğunu ve üç günlük mütevazı bir festival olarak başlayan yolculuğumuzun onuncu yılına ulaştığını görmek beni çok mutlu ediyor. Üstelik bu on yılda bir jenerasyonun büyümesine de tanıklık ettik. İlk yıllarda bebek olarak festivalimize gelen çocuklar bugün büyüdüler ve farklı yaş gruplarına yönelik performanslarımızın seyircisi oldular. Bir festivalin yalnızca kendi programını değil, seyircisiyle birlikte yıllara yayılan bir ilişkiyi de büyütebilmesi çok kıymetli.
Bugün geldiğimiz noktada dünyanın dört bir yanından gelen sanatçıları çocuklarla buluşturuyor; tiyatro, çağdaş dans, sirk ve opera gibi farklı disiplinlerin yanı sıra bebeklere yönelik duyusal deneyimlerden teknolojiyi de içeren yenilikçi ve etkileşimli performanslara uzanan geniş bir program sunuyoruz. Üstelik artık yalnızca uluslararası yapımları Türkiye’ye getiren bir festival değiliz. Atta International Showcase aracılığıyla Türkiye’deki sanatçıları uluslararası festival yöneticileri ve programcılarıyla buluşturan, ustalık sınıfları, paneller ve söyleşilerle yerel sanatçıların mesleki gelişimlerine ve üretim kapasitelerine katkıda bulunan bir buluşma noktası hâline geldik.
On yıl önce kurduğum hayalin bugün bu kadar farklı alana yayılan bir yapıya dönüşmüş olması heyecan verici. Türkiye’de bağımsız bir kültür-sanat girişimini on yıl boyunca sürdürebilmek hiç kolay değil. Ancak tüm zorluklara rağmen Atta, öncü yaklaşımı ve yıllar içinde kurduğu güçlü uluslararası ilişkiler sayesinde bugün yalnızca Türkiye’de değil, dünyanın farklı ülkelerinde de tanınan, sanatçıların ve toplulukların programında yer almak istediği bir festivale dönüştü. Elbette hâlâ yapmak istediğimiz çok şey var. En büyük mutluluğum ise İstanbul’daki çocukların da dünyanın farklı şehirlerindeki yaşıtları kadar nitelikli sanat eserleriyle buluşabileceğini gösterebilmiş ve bunun için kalıcı bir alan yaratmış olmamız.
Çok kıymetli ve umut verici bir yolculuk Atta’nınki. Uluslararası alanda da kendini ispat etmiş bir festival olduğunu söylüyorsunuz peki geçen 10 yılı değerlendirdiğinizde Atta Festival’in Türkiye’deki çocuk tiyatrosu ekosisteminde ve sahneleme pratiklerinde yarattığı en kalıcı etki/kırılma sizce ne oldu?
Atta’nın en önemli etkilerinden biri, Türkiye’de çocuklara yönelik sahne sanatlarının nasıl olabileceğine dair alışılmış kalıpları sorgulatması oldu. Çocuklara yönelik performansların mutlaka didaktik bir hikâye anlatması, çocuklara bir mesaj vermesi ya da yalnızca onları eğlendirmesi gerektiği düşüncesinin ötesinde çok daha geniş bir sanatsal dünya olduğunu göstermeye çalıştık. Çocukların çağdaş dans, fiziksel tiyatro, sirk, opera ve disiplinlerarası performanslarla da güçlü ilişkiler kurabildiğini; hatta bebeklerin de nitelikli bir sanat deneyiminin seyircisi olabileceğini ortaya koyduk.
Bunun sahneleme pratikleri açısından da önemli olduğunu düşünüyorum. Çocuğun yalnızca karşısına geçilip bir hikâye anlatılan pasif bir seyirci değil, kendi algısı, merakı ve hayal gücüyle performansın bir parçası olabilen bir birey olduğunu savunduk. Geleneksel sahne-seyirci ilişkisinin dışına çıkan, hareketi, sesi, görsel anlatımı ve etkileşimi öne çıkaran yapımları Türkiye’deki çocuklarla ve sanatçılarla buluşturduk.
Ancak Atta’nın yarattığı en önemli farklardan biri de festivalde kurduğumuz uluslararası ilişkilerin yalnızca festival günleriyle sınırlı kalmaması oldu. Zaman içinde bu ilişkileri ortak yapımlara, kendi prodüksiyonlarımıza ve yıl boyunca devam eden turnelere dönüştürdük. Hollandalı yönetmen René Geerlings ile geliştirdiğimiz Tavşan Aranıyor ve uluslararası ortak yapımımız Bully Bully bunun en iyi örnekleri. Bunun yanı sıra Pezzettino, Yumurtadan Çıkan Fil, Kabuk, Ben ve Poggle ve bebeklere yönelik Bak Orada Ne Var! gibi farklı yaş gruplarına ve sanatsal yaklaşımlara hitap eden birçok prodüksiyonu üretip sahnelemeye başladık. Böylece Atta yalnızca uluslararası performansları Türkiye’ye getiren değil, kendi sanatsal üretimlerini gerçekleştiren ve bu işleri farklı şehirlerde seyircilerle buluşturan bir yapımcı kimliği de kazandı.
Bu prodüksiyonların festival dönemiyle sınırlı kalmayıp yıl boyunca Türkiye’nin farklı şehirlerine turne yapması benim için çok önemli. İstanbul’da başlayan bir sanatsal ilişkinin başka şehirlerde yaşayan çocuklara ulaşabilmesi, başından beri savunduğumuz kültürel haklar yaklaşımının somut bir karşılığı. Üstelik Bully Bully gibi uluslararası ortak yapımlarımızın Türkiye dışında da sahnelenmesi, bu iş birliklerinin tek yönlü olmadığını, Türkiye’den de uluslararası dolaşıma girebilen nitelikli işlerin üretilebildiğini gösteriyor.
Son yıllarda Atta International Showcase, ustalık sınıfları ve profesyonel buluşmalarla bu yaklaşımı daha da ileri taşıyoruz. Türkiye’deki sanatçıların yalnızca uluslararası yapımları izlemesini değil, farklı ülkelerden meslektaşlarıyla tanışmasını, üretim süreçlerini paylaşmasını ve işlerini uluslararası festival yöneticilerine sunabilmesini önemsiyoruz. Çünkü bir ekosistemin gelişmesi için yalnızca iyi performanslar izlemek yeterli değil; sanatçıların araştırma, deneme, üretme ve çalışmalarını dolaşıma sokma imkânlarının da gelişmesi gerekiyor.
Atta’nın bütün bu dönüşümde öncü bir rol üstlendiğine inanıyorum. On yıldır çocuklara yönelik sahne sanatlarının sanatsal niteliğini ve çeşitliliğini geliştiren, uluslararası ortak üretim modelleri oluşturan ve bu üretimleri daha geniş kitlelere ulaştıran bir yapı kurduk. Benim için en kalıcı etki de bu: Çocuklara yönelik sahne sanatlarında alışılmış kalıpların dışına çıkmanın mümkün olduğunu göstermek ve festivalin sınırlarını aşarak yıl boyunca yaşayan, üreten ve farklı coğrafyalara ulaşan bir sanat ekosistemine katkıda bulunmak.
Çocuklar ve bebeklere özel ilk ve tek uluslararası sanat festivalini düzenlemek nasıl bir sorumluluk hissettiriyor size? Bu özel topluluk için içerik hazırlarken en önemli kriterleriniz, hassasiyetleriniz neler? Bir performansın çocuklar için gerçekten nitelikli olduğunu belirleyen şey nedir sizce?
Bebekler ve çocuklar için program hazırlamak çok büyük bir sorumluluk. Çünkü çoğu zaman bir çocuğun hayatında karşılaşacağı ilk performansı seçiyoruz. Bu ilk karşılaşmanın nasıl bir deneyim olacağı, çocuğun ileride sanatla kuracağı ilişki açısından da önemli. Bu nedenle programı oluştururken çocukları yalnızca eğlendirilmesi gereken bir seyirci kitlesi olarak değil, kendi merakı, hayal gücü ve estetik algısı olan bireyler olarak görüyoruz.
Benim için en önemli kriter her şeyden önce sanatsal nitelik. Bir performansın hikâyesinden dramaturjisine, sahne tasarımından ışığına, müziğinden oyunculuğuna kadar bütün unsurlarının özenle düşünülmüş ve samimi olması gerekiyor. Çocuklara yönelik sahne sanatları kendine özgü bir alan ve bu alanda üretim yapan, güçlü bir entelektüel birikime ve sanatsal eğitime sahip çok yetenekli sanatçılar var. Bu sanatçıların aklından ve yüreğinden çıkan eserler bazen o kadar etkileyici oluyor ki, izlediğim bir performansın yarattığı mutluluğu ya da hüznü günler sonra bile hissedebiliyorum.
Yine önem verdiğimiz bir kriter de özgünlük ve yenilikçilik. Bizi şaşırtan, farklı bir sahne dili geliştiren, alışılmış anlatım biçimlerinin dışına çıkan işleri önemsiyoruz. Bu nedenle programımızda tiyatronun yanı sıra dans, sirk, kukla, farklı disiplinleri bir araya getiren işlere ve duyusal deneyimlere de yer veriyoruz. Bir eserin çocuklara mutlaka bir mesaj vermesi ya da bir şey öğretmesi gerektiğine inanmıyorum. Sanat bazen yalnızca merak uyandırabilir, hayal gücünü harekete geçirebilir, bir duygu yaratabilir ya da çocuğun daha önce karşılaşmadığı bir dünyayla tanışmasını sağlayabilir. Bunların hepsi başlı başına çok değerli.
Elbette yaş gruplarının gelişimsel özelliklerini de dikkate alıyoruz. Altı aylık bir bebekle on yaşındaki bir çocuğun dünyayı algılama biçimi aynı değil. Ancak yaşa uygunluk, sanatsal içeriği basitleştirmek anlamına gelmiyor. Özellikle bebeklere yönelik performanslarda sesin, hareketin, ritmin, mekânın ve seyirciyle kurulan ilişkinin nasıl tasarlandığına bakıyoruz. Çocuğun kendini güvende hissedebileceği, kendi ritminde deneyimleyebileceği bir alan yaratılması bizim için önemli.
Bir de programın bütününe bakıyoruz. Farklı yaş gruplarına, sanatsal disiplinlere ve anlatım biçimlerine yer vermek, çocukların tek tip bir sanat anlayışıyla karşılaşmamasını sağlamak istiyoruz. Kapsayıcılık da bu yaklaşımın ayrılmaz bir parçası benim için.
Her yıl olduğu gibi bu yıl da festivalin yabancı konukları var. Hollanda ve İspanya odaklarının yanı sıra dünyanın farklı ülkelerinden yapımlar festivali çeşitlendirecek. Festivale gelen toplulukların Türkiye’deki çocuk ve bebek izleyicisine ve kültürel ortama yaklaşımı hakkında neler gözlemliyorsunuz? Sizden ne tür beklentileri oluyor?
On yıldır farklı ülkelerden çok sayıda sanatçı ve topluluğu Türkiye’deki çocuklarla buluşturuyoruz. Bu süreçte benim en çok önemsediğim şeylerden biri, uluslararası sanatçıların Türkiye’deki seyirciyle kurdukları ilişki. Çocukların sanatla kurduğu bağın evrensel bir tarafı var. Farklı ülkelerde, farklı kültürlerde büyüseler de merakları, hayal güçleri ve bir performans karşısındaki heyecanları birbirine çok benziyor. Elbette her çocuk bir esere kendi kişiliği ve deneyimleriyle karşılık veriyor ama sanatın dil, coğrafya ve kültür sınırlarını aşan çok etkileyici bir unsur olduğunu düşünüyorum.
Bu nedenle Atta’nın programında sözlü anlatıma dayanmayan, hareketin, müziğin, görsel dilin ve fiziksel ifadenin öne çıktığı pek çok yapım yer alıyor. Bir performansın İstanbul’da, Amsterdam’da ya da Barselona’da çocuklarla güçlü bir ilişki kurabilmesi, çocuklara yönelik sahne sanatlarının ne kadar evrensel bir ifade alanı olduğunu gösteriyor. Uluslararası toplulukların Türkiye’deki çocuklarla buluşması da bu açıdan karşılıklı bir deneyim yaratıyor.
Sanatçıların Atta’dan beklentileri ise yalnızca sahneye çıkabilecekleri bir festival ortamı sunmamızla sınırlı değil. Özellikle uluslararası turne yapan topluluklar için teknik koşulların, organizasyonun ve seyirciyle buluşma biçiminin özenle planlanması önemli. Biz de sanatçıların performanslarını tasarladıkları koşullara mümkün olduğunca sadık kalarak sunabilmelerine dikkat ediyoruz. Çünkü nitelikli bir performansın seyirciyle buluşabilmesi için sahne arkasındaki üretim ve organizasyon süreçlerinin de aynı özenle yürütülmesi gerekiyor.
Zaman içinde bu profesyonel ilişkilerin karşılıklı güvene ve uzun vadeli iş birliklerine dönüşmesi Atta’nın uluslararası alandaki konumunu güçlendirdi. Bugün daha önce birlikte çalıştığımız sanatçıların yeni yapımlarını Atta’ya sunduğu, bizim de bu eserleri sanatsal kriterlerimiz doğrultusunda değerlendirerek programımıza dahil ettiğimiz, hatta uygun projelerde ortak üretim olanaklarını geliştirdiğimiz bir noktadayız. Hollanda ve İspanya gibi bu yıl odağımıza aldığımız ülkelerle ilişkilerimiz de yalnızca tek bir festival edisyonundan ibaret değil; yıllar içinde gelişen sanatsal karşılaşmaların hem sanatçılarla hem de onların uluslararası dolaşımını destekleyen kültür enstitüleri ve sanat konseyleriyle kurduğumuz uzun vadeli ilişkilerin bir sonucu.
Uluslararası sanatçılar için Atta’da sahne almanın önemli deneyimlerinden biri de İstanbul’u kendi gözleriyle görme ve tanıma fırsatı. Doğu ile Batı’nın buluştuğu bu şehrin tarihî ve kültürel zenginliği, kendine özgü atmosferi ve çok katmanlı yapısı sanatçılar için başlı başına bir çekim noktası oluyor. İstanbul’a ilk kez gelen pek çok sanatçı için burada bulunmak, şehri keşfetmek ve Türkiye’deki seyirciyle buluşmak sanatsal yolculuklarının önemli bir anısı oluyor. Dolayısıyla Atta’nın yalnızca performansların değil, farklı kültürlerin, deneyimlerin ve insanların karşılaştığı bir buluşma alanı olmasını da çok önemsiyorum.
Bu yılki edisyondan biraz söz edelim isterim. Tiyatrodan çağdaş dansa, sirkten kukla gösterilerine, duyusal deneyimlerden teknolojiyle harmanlanan interaktif performanslara uzanan içeriği zengin bir program bekliyor festival katılımcılarını. Programın içeriğini öne çıkan başlıklarla bize anlatır mısınız?
Onuncu yılımızı coşkuyla kutlamak için son üç yıldır üzerine çalıştığımız dopdolu ve heyecan verici bir program hazırladık. 20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü’nde başlayıp 6 Aralık’a kadar devam edecek festivalimizde, İstanbul’un iki yakasındaki farklı kültür ve sanat mekânlarında 0–12 yaş arası çocukları ve yanlarında getirdikleri yetişkinleri ağırlıyoruz. Bu yıl özellikle Hollanda ve İspanya’yı odağımıza aldık.
Hollanda odağımızda festivalin tüm yaş gruplarına hitap eden üç farklı sahne diliyle karşılaşıyoruz. BonteHond’un 2,5–6 yaş arası çocuklar için sahnelediği WOW! adlı performansı, gündelik hayatın sıradan görünen ayrıntılarından hareketle dans ve müzik aracılığıyla olağanüstü bir dünya yaratıyor. Be Kind ise benim özellikle heyecan duyduğum işlerden biri: 6–18 aylık bebekler için tasarlanmış bir sirk performansı! Sirk denildiğinde akla gelen büyük gösterilerden çok farklı olarak, bebeklerin algısına, merakına ve hareketle kurdukları ilişkiye odaklanıyor. Sahand Sahebdivani’nin Gece Yolculuğu ise aile geçmişi ve hikâyelerinden beslenen, hikâye anlatıcılığını müzikle buluşturan çok samimi bir performans.
İspanya odağında özellikle Katalonya'daki çocuklara yönelik sahne sanatları üretiminin yenilikçi örneklerini ağırlıyoruz. Lair of Senses, 0–2 yaş arası bebekleri dokular, sesler ve farklı duyusal alanlarla kendi ritimlerinde keşfe davet ediyor. Little Night, 2–5 yaş arası çocukların ışık, hareket ve teknolojiyle etkileşime girdiği çok farklı bir deneyim sunuyor. Festivalin en etkileyici yapımlarından Hikâyesini Değiştirmek İsteyen Kedi, kukla, dans ve video projeksiyonlarını bir araya getiriyor. Gölgelerin Şehri çocukları ışık, renk ve hareketle bambaşka bir dünyaya davet ederken Fikirler Kanatlanıyor, 2–5 yaş arası çocuklar için nesneler, müzik, hareket ve seyirci katılımıyla şekillenen yaratıcı bir sirk performansı sunuyor.
Diğer ülkelerden gelen yapımlar da programın çeşitliliğini tamamlıyor. Festivalin en etkileyici yapımlarından biri olan ve Macaristan’dan 4 yaş ve üzeri çocuklar için sahnelenen Ann-droid, animasyon, robotik unsurlar ve sahnede uçan bir drone ile teknoloji ve canlı performansın sınırlarını araştırıyor. Fransa’dan BasarKus'un Muhteşem Hikâyesi, akrobasi, jonglörlük ve çağdaş dansı ustalıkla bir araya getiren çok etkileyici ve heyecan dolu bir performans. İtalya’dan Bir Bedenin Sahneleri ise bir yaşından itibaren çocuklara hitap eden, bedenin hareket yoluyla anlatabileceklerini araştıran şiirsel bir performans.
Atta’nın kendi prodüksiyonları ve uluslararası ortak yapımları da bu yıl programımızda önemli bir yer tutuyor. Hollanda ile geliştirdiğimiz Tavşan Aranıyor ve Bully Bully ile Atta’nın yapımcılığını üstlendiği Pezzettino ve Kabuk seyircilerle buluşuyor. Bu yapımların festivalin yanı sıra yıl boyunca farklı şehirlerde sahnelenmesi, Atta’nın üretimlerini daha geniş bir seyirci kitlesine ulaştırma hedefinin de önemli bir parçası.
Onuncu yılımızın bir diğer önemli başlığı ise 2020’den bu yana sürdürdüğümüz Engelsiz Atta. Bu yıl Amerikalı sanatçı Kevin Spencer'ı ağırlıyoruz. Farklı duyusal ihtiyaçları olan çocukları da kapsayacak şekilde tasarlanan sihir gösterisinin yanı sıra özel gereksinimli çocuklarla atölyeler gerçekleştirecek. Engelsiz Atta’nın sanatçıları da hareket ve drama atölyeleriyle programda yer alıyor.
Bir de Atta International Showcase var. Dünyanın farklı ülkelerinden festival yöneticilerini ve sanat programcılarını İstanbul’da ağırlayarak Türkiye’de çocuklara yönelik üretilen nitelikli performansların uluslararası alanda görünürlüğünü artırmayı ve yeni iş birliklerinin önünü açmayı hedefliyoruz. Bu yıl Türkiye seçkimizde 3'ü 1 Arada Shakespeare, Dans Eden Ev, Kum Feneri, Miyav ve Gurultu yer alıyor. Farklı sahneleme yaklaşımlarına sahip bu beş yapımı uluslararası profesyonellerle buluşturarak Türkiye’deki çocuklara yönelik sahne sanatlarının yaratıcı çeşitliliğini de görünür kılmak istiyoruz.
Kısacası onuncu yılımızda yalnızca zengin bir gösteri programı sunmuyoruz. Bebeklerin ilk sanat deneyimlerinden uluslararası profesyonel buluşmalara uzanan, çocuklara yönelik sahne sanatlarının bugün ne kadar yaratıcı, çeşitli ve sınırları zorlayan bir alan olduğunu gösteren bir festival hazırladık.
Atta Festival’in ilkesel olarak çok kıymetli bir yanı var çünkü bu festival çocukların sanat ve kültür haklarını odağına alan bir yapıya sahip. Bu noktada festival erişilebilirlik noktasında nasıl eşitlik kuruyor? Bunu sağlayabilmek için nasıl bir yol izliyorsunuz?
Atta’yı kurarken çıkış noktamız, sanat ve kültürün çocuklar için bir ayrıcalık değil, temel bir hak olduğu düşüncesiydi. Bu nedenle erişilebilirlik bizim için festival programına sonradan eklediğimiz bir başlık değil, yaptığımız her işin temelinde yer alan bir yaklaşım. Ancak erişilebilirliği yalnızca bir mekâna fiziksel olarak girebilmek ya da bilet satın alabilmek üzerinden değerlendirmiyorum. Bir çocuğun yaşadığı şehir, ailesinin ekonomik koşulları, fiziksel veya duyusal ihtiyaçları ve içinde bulunduğu sosyal çevre, sanatla karşılaşma fırsatlarını doğrudan etkiliyor.
Bu eşitsizlikleri azaltmak için farklı modeller geliştirmeye çalışıyoruz. Festival destekçilerimizin katkıları sayesinde bilet fiyatlarımızı mümkün olduğunca makul seviyelerde tutuyoruz. Bununla birlikte farklı sivil toplum kuruluşlarıyla iş birlikleri yaparak festivali farklı sosyoekonomik koşullarda yaşayan çocuklara ulaştırıyoruz. Kurumlarla geliştirdiğimiz destek ve iş birliği modelleri sayesinde daha fazla çocuğun festivale katılabilmesi için yeni olanaklar yaratıyoruz. Uluslararası kültür enstitüleri ve konsoloslukların katkılarıyla da yalnızca İstanbul’da değil, Türkiye'nin farklı şehirlerinde çocuklarla buluşuyoruz. Kısacası esnek bir yapıyla, mümkün olduğunca farklı koşullardan gelen çocukların aynı sanat deneyiminde bir araya gelmesini istiyoruz. Çünkü benim için erişilebilirlik yalnızca bir çocuğun salona girebilmesi değil, o deneyimi yaşıtlarıyla birlikte yaşayabilmesi.
Elbette bunun ayrılmaz bir parçası da kapsayıcılık. Tam da bu nedenle 2020 yılında Engelsiz Atta programını başlattık. Özel gereksinimli çocukların ve gençlerin de nitelikli sahne sanatlarıyla buluşabilmesi için kapsayıcı performanslar ve atölyeler düzenliyoruz. Burada yalnızca fiziksel erişilebilirlikten söz etmiyoruz. Farklı özel gereksinimleri ve ihtiyaçları olan çocukların da kendilerini rahat ve güvende hissedebilecekleri sanat deneyimleri yaratmak istiyoruz. Bir çocuğun performans sırasında hareket etmesi, ses çıkarması ya da farklı tepkiler vermesi onun sanatla kurduğu ilişkinin doğal bir parçası olabilir. Önemli olan bu farklılıklara alan açabilmek.
Ancak özellikle bu noktada büyükşehir belediyelerine, yerel yönetimlere, ilgili bakanlıklara ve bu alanda çalışan vakıflara çok önemli sorumluluklar düşüyor. Atta olarak uluslararası alanda nitelikli ve öncü yapımları Türkiye’ye getiriyor, kendi prodüksiyonlarımızı geliştiriyor ve özel gereksinimli çocuklar için yeni sanat deneyimleri yaratıyoruz. Fakat bu çocukların ve ailelerinin kültür-sanat yaşamına katılımını desteklemek söz konusu olduğunda, finansal açıdan çok güçlü kurumların dahi zaman zaman sorumluluğu birbirine bıraktığını ve gerekli desteği sağlamadığını görüyoruz. Oysa özel gereksinimli çocukların ve gençlerin sanata erişimi bir lütuf ya da yalnızca sosyal sorumluluk projelerine bırakılabilecek bir mesele değil, temel bir kültürel hak. Bu hakkın hayata geçirilmesinde kamu kurumlarının olduğu kadar, kültür-sanat alanında faaliyet gösteren ve önemli kaynaklara sahip vakıfların, müzelerin ve diğer kurumların da sorumluluk üstlenmesi gerektiğine inanıyorum.
Bağımsız bir festival olarak elimizden geleni yapıyoruz. Ancak kalıcı bir eşitlik yaratabilmek için iyi niyetli, tek seferlik girişimlerin ötesine geçen, kaynak ayrılan ve sürdürülebilir biçimde desteklenen bir kültür-sanat yaklaşımına ihtiyacımız var. Çünkü çocukların kültür ve sanat haklarını savunmak, yalnızca onlara sanat eserleri sunmakla değil, o eserlere gerçekten erişebilecekleri koşulları oluşturmakla mümkün.
Bir yandan da siz 10 yıl boyunca bunu gerçekleştirmeye çalışırken Türkiye’de bu hakların bağımsız bir girişimden öteye geçip devlet, yerel yönetimler veya diğer kültür kurumları nezdinde uygulaması ne durumda? Kalıcı politikalar söz konusu mu?
Türkiye’de çocukların kültür ve sanat haklarının kurumsal düzeyde yeterince sahiplenildiğini ve bu alanda kalıcı politikalar geliştirildiğini söylemek ne yazık ki çok zor. Elbette devlet kurumlarının, belediyelerin ve farklı kültür kurumlarının çocuklara yönelik çalışmaları var. Ancak benim gördüğüm temel sorun, çocuklara yönelik kültür-sanat çalışmalarında çoğu zaman sanatsal niteliğin değil, ulaşılan seyirci sayısının başarı ölçütü olarak öne çıkması.
Bence burada öncelikle çocuklara yönelik sanatın nasıl algılandığını sorgulamamız gerekiyor. Türkiye'de çocuk tiyatrosu hâlâ çoğu zaman bir eğlence ya da eğitim faaliyeti olarak değerlendiriliyor. Oysa çocuklara yönelik sahne sanatları, kendine özgü estetik dili, dramaturjisi, araştırma süreçleri ve uzmanlık gerektiren üretim koşulları olan başlı başına bir sanat alanı. Çocukların yalnızca eğlendirilmesi ya da kendilerine bir şey öğretilmesi gereken bireyler olarak görülmesinden uzaklaşmamız gerekiyor.
Bir diğer mesele de nicelik ile niteliğin birbirine karıştırılması. Kamu kurumlarının çok sayıda çocuğa ulaşması elbette kıymetli. Ancak başarıyı yalnızca kaç gösteri yapıldığı ya da kaç çocuğun salona geldiği üzerinden değerlendiremeyiz. O çocukların nasıl bir sanat deneyimi yaşadığı, karşılaştıkları eserlerin sanatsal niteliği, farklı yaş gruplarının ve ihtiyaçlarının ne ölçüde gözetildiği de en az sayılar kadar önemli. Çocuklara yönelik sanat programlarının oluşturulmasında bu alanda uzmanlaşmış sanatçıların, dramaturgların, yapımcıların ve sanat programcılarının bilgi ve deneyiminden yararlanılması gerektiğine inanıyorum.
On yıldır Atta’yı gerçekleştirirken gördüğümüz bir başka eksiklik de sürdürülebilir destek mekanizmalarının yetersizliği. Yeni üretilecek performansların araştırma ve geliştirme süreçlerinden uluslararası ortak yapımlara, sanatçıların mesleki gelişiminden farklı şehirlere turne yapabilmelerine kadar pek çok alanda uzun vadeli desteğe ihtiyaç var. Bir kültür kurumunun yalnızca bir gösteriye ev sahipliği yapmasıyla, o sanat alanının gelişmesine yatırım yapması arasında büyük bir fark bulunuyor.
Aslında Atta’nın on yıldır yaptığı çalışmalarla ortaya koymaya çalıştığı şey de tam olarak bu. Uluslararası sanatçıları Türkiye'deki çocuklarla buluştururken bir yandan kendi yapımlarımızı üretiyor, farklı ülkelerle ortak prodüksiyonlar geliştiriyor, sanatçılar için atölyeler ve mesleki gelişim olanakları yaratıyor, Türkiye'deki yapımların uluslararası dolaşımını destekliyoruz. Çünkü bir sanat alanının gelişebilmesi için yalnızca seyirciye değil, o eserleri üreten sanatçılara ve üretim koşullarına da yatırım yapılması gerekiyor. Atta olarak on yıldır yalnızca bir festival düzenlemiyoruz; bu alanın gelişmesi için kendi kaynaklarımızı, uluslararası ilişkilerimizi ve çok ciddi bir emeği ortaya koyuyoruz.
Benim görmek istediğim, çocuklara yönelik sahne sanatlarının kamu kültür politikalarının ayrılmaz bir parçası hâline gelmesi. Belediyelerin, bakanlıkların, kültür kurumlarının ve bu alanda çalışan vakıfların birbirinden bağımsız, kısa süreli projeler yerine uzun vadeli hedefler etrafında iş birliği yapması; yeni üretimlere, sanatçıların gelişimine, kapsayıcı programlara ve ülke genelinde erişilebilirliğe düzenli kaynak ayırması. Çocukların kültür ve sanat haklarını gerçekten ciddiye alıyorsak, bu alanın geleceğini yalnızca bağımsız girişimlerin özverisine bırakamayız.
Atta öyle bir festival ki başlarda da söylediğiniz gibi izleyicisi büyürken yolda ona eşlik edebiliyor. İlk edisyona kucağında bebekleriyle gelen ebeveynler, bugün festivalin farklı yaş gruplarındaki oyunlarına çocuklarıyla katılmaya devam ediyor mu? Nasıl bir takipçi kitlesi yarattı Atta Festival?
Evet, kesinlikle yarattı! Festivalin ilk yıllarında kucakta gelen bebeklerin bugün dokuz, on yaşında çocuklar olduğunu düşünmek bile çok heyecan verici. Atta’yı kurarken bir çocuğun hayatındaki ilk sanat deneyimine eşlik edebilmenin ne kadar özel olduğunu biliyorduk ama yıllar içinde o çocuklarla birlikte büyüyen bir festival olmanın ne anlama geldiğini görmek çok kıymetli!
Bugün artık gerçekten kemikleşmiş, sadık bir seyirci kitlemiz var. Her yıl programımızı heyecanla bekleyen, İstanbul’un bir ucundan diğerine farklı mekânlardaki performansları takip eden ailelerle karşılaşıyoruz. Hatta aralarında tanınmış oyuncuların da bulunduğu, bize gelip “Biz artık Atta'nın fanıyız!” diyen seyircilerimiz var. Beni en çok mutlu eden ifadelerden biri de “Atta öneriyorsa iyidir” demeleri. Çünkü bu, on yılda yalnızca bir festival markası değil, seyircisiyle arasında güçlü bir güven ilişkisi kurduğumuzun göstergesi. Ailelerin kimi zaman daha önce hiç duymadıkları bir sanatçının ya da topluluğun performansına yalnızca Atta’nın seçkisine güvendikleri için gelmeleri bizim için çok kıymetli.
Yıllar içinde festivalimize yeniden gelen ailelerle karşılaşmak, çocuklarının büyüdüğünü görmek ve onların farklı yaş gruplarına yönelik performanslarımızı keşfetmeye devam etmesi de çok özel. Bir zamanlar bebeklere yönelik bir performans izleyen bir çocuğun birkaç yıl sonra dans, tiyatro ya da sirk gösterisi için yeniden Atta’ya gelmesi, kurmak istediğimiz ilişkinin en güzel karşılıklarından biri. Aslında programımızın 0–12 yaş aralığını kapsamasının önemli nedenlerinden biri de bu. Çocukların gelişimlerinin farklı dönemlerinde, yaşlarına ve meraklarına uygun yeni sanat deneyimleriyle karşılaşabilmelerini istiyoruz.
Bir de bu ilişkinin yalnızca çocuklarla sınırlı olmadığını düşünüyorum. Ebeveynler de çocuklarıyla birlikte yeni sanat biçimleri keşfediyor. Bazen daha önce hiç karşılaşmadıkları bir çağdaş dans performansını, bir sirk veya disiplinlerarası bir performansı çocukları sayesinde deneyimliyorlar. Üstelik bu performanslarda yalnızca çocuklarına eşlik eden yetişkinler olarak değil, kendi meraklarına, estetik beğenilerine ve duygularına karşılık bulan birer seyirci olarak da yer alıyorlar. Bence Atta’nın en güzel yanlarından biri bu: Çocukların ve yetişkinlerin aynı sanat deneyiminden, kendi dünyalarına göre farklı ama bir o kadar da güçlü karşılıklar alabilmeleri.
Benim için en değerli şeylerden biri, Atta’nın çocukların hayatında yalnızca bir kez gittikleri bir etkinlik olarak kalmaması. Yıllar içinde büyürken yeniden buluştukları, farklı dünyalar keşfettikleri ve kendi sanat zevklerini geliştirdikleri bir yer olması. Bugün aileleriyle birlikte festivalimize gelen çocukların yarın kendi kararlarıyla sanatın peşinden gitmelerini, Atta’yı da çocukluklarının güzel bir parçası olarak hatırlamalarını isterim. Kim bilir, belki bir gün kendi çocuklarıyla da Atta’ya gelirler. İşte o zaman gerçekten kuşaklar boyunca yaşayan bir festival olduğumuzu söyleyebiliriz.
Türkiye gibi ekonomik, politik ve toplumsal dinamiklerin hızla değiştiği bir ülkede, bağımsız bir çocuk sanat festivalini 10 yıl boyunca kesintisiz, üstelik uluslararası ağını daha da genişleterek sürdürebilmenin yapısal sırrı nedir? Bu noktada destekler, sponsorluklar konusunda neler söylemek istersiniz?
Bir sırrı varsa sanırım o da Atta’ya duyduğumuz inanç, yıllar içinde kurduğumuz güçlü ilişkiler ve her koşulda çözüm üretmeye devam etmemiz. Ama açıkçası Türkiye’de bağımsız bir uluslararası sanat festivalini on yıl boyunca kesintisiz sürdürebilmek hiç kolay değil. Ekonomik belirsizlikler, sürekli değişen maliyetler, döviz kurları ve uluslararası yapımların Türkiye'ye getirilmesinin giderek zorlaşan koşulları, her yıl yeniden baş etmek zorunda olduğumuz meseleler. Bazen bir önceki yıl kurduğumuz finansman ve organizasyon modelinin bir sonraki yıl artık geçerli olmadığını görüyorsunuz. Dolayısıyla Atta’nın devamlılığı, her yıl yeniden düşünmeyi, planlamayı ve yeni çözümler geliştirmeyi gerektiriyor.
Bütün bunların elbette kişisel bir karşılığı da var. Çok küçük bir ekiple büyük bir uluslararası programı hayata geçirmeye çalışırken çoğu zaman birden fazla sorumluluğu aynı anda üstleniyor, finansal riskleri göğüslüyor ve her yıl pek çok şeyi yeniden kurmak zorunda kalıyoruz. Bir festivalin seyirciyle buluştuğu birkaç haftanın arkasında aylarca, hatta yıllarca süren bir emek var. On yıl boyunca bunu sürdürmek ciddi bir dayanıklılık ve özveri gerektiriyor. Ama çocukların ve ailelerin festivalde yaşadığı heyecanı gördüğümüzde bütün bu emeğin nedenini yeniden hatırlıyoruz.
Bence bizi ayakta tutan en önemli unsurlardan biri, uluslararası alanda yıllar içinde oluşturduğumuz güven ve iş birliği ağı. Sanatçılarla, topluluklarla, festivallerle, kültür enstitüleriyle ve farklı ülkelerin sanat konseyleriyle yalnızca tek bir gösteri üzerinden değil, uzun vadeli ilişkiler kurmaya çalışıyoruz. Bu ilişkiler sayesinde yeni yapımlarla tanışıyor, ortak prodüksiyonlar geliştiriyor ve uluslararası kaynakları Türkiye’deki çocuklarla buluşturabiliyoruz. Atta’nın bugün uluslararası sahne sanatları alanında tanınan ve güvenilen bir festival olması, on yıllık emeğin en önemli karşılıklarından biri.
Elbette bütün bunların sürdürülebilmesi için finansal destekler ve sponsorluklar hayati önem taşıyor. Özellikle bağımsız bir festival olarak, bilet gelirleriyle böylesine kapsamlı bir uluslararası programı finanse etmek mümkün değil. Kültür enstitülerinin, konsoloslukların ve uluslararası destek mekanizmalarının katkıları, farklı ülkelerden nitelikli yapımları Türkiye’ye getirebilmemizin temel dayanaklarından biri. Ancak bu destekler çoğunlukla belirli yapımlara ya da projelere yönelik oluyor. Festivalin bütününü, ekibini ve yıl boyunca devam eden çalışmalarını sürdürebilmek içinse çok daha uzun vadeli destek mekanizmalarına ihtiyaç var.
Bu noktada özel sektörün desteği de çok değerli. Onuncu yılımızda festival destekçilerimiz arasında yer alan Allianz Türkiye, yalnızca festivale sağladığı kıymetli destekle değil, Bilinçli Adımlar Güvenli Yarınlar sosyal sorumluluk programıyla da bizimle birlikte. Program kapsamında festival mekânlarında da yer alarak çocukları ve ailelerini bilinçlendirmeye yönelik çalışmalar gerçekleştirecekler. Paribu Art ile geliştirdiğimiz iş birliği de bizim için çok kıymetli. Paribu Art’ın açıldığı günden bu yana çocuklara yönelik sahne sanatlarına alan açması ve iki yıldır Atta ile birlikte çalışması, tek seferlik bir sponsorluktan öte, ortak bir yaklaşım geliştirmenin güzel bir örneği. Bizim için önemli olan, kurumların yalnızca logolarıyla festivalde yer almaları değil, çocukların nitelikli sanatla buluşmasının önemine inanmaları ve bu alana uzun vadeli bir bakış açısıyla yaklaşmaları.
Ancak şunu da söylemek gerekiyor: Bağımsız kültür-sanat girişimlerinin sürdürülebilirliği yalnızca kurucularının kişisel çabasına, iyi ilişkilerine ya da her yıl yeniden sponsor bulabilme becerisine bağlı olmamalı. Kültür ve Turizm Bakanlığı’ndan yerel yönetimlere, kültür-sanat alanında faaliyet gösteren vakıflardan diğer kültür kurumlarına kadar bu alandaki bütün aktörlerin çocuklara yönelik sahne sanatlarının gelişimine uzun vadeli yatırım yapması gerekiyor. Türkiye’de özellikle bu alanda çok yıllı destek programlarına, kurumsal iş birliklerine ve bağımsız yapıların yalnızca etkinliklerini değil, üretim ve işletme kapasitelerini de destekleyen modellere ihtiyaç var. Çünkü on yıl boyunca bir festivali yaşatmak büyük bir emek; ama asıl mesele, bu birikimin üzerine geleceğimizi güvenle inşa edebileceğimiz sürdürülebilir bir yapı kurabilmek.
İlk 10 yılını başarıyla tamamlamış Atta Festival’in kurucu direktörü olarak önümüzdeki ikinci on yıl için kurduğunuz en büyük hayal, geçmek istediğiniz eşik nedir?
Çok teşekkür ederim. Aslında benim en büyük hayalim yalnızca Atta’nın büyümesi değil, Türkiye’de çocuklara yönelik sahne sanatları alanının büyümesi ve gelişmesi. Bugün Türkiye’de çocuklar için gerçekten nitelikli, özgün ve yenilikçi performanslar üreten toplulukların sayısı, benim gözlemime göre ne yazık ki iki elin parmaklarını geçmiyor. Önümüzdeki on yılda bu sayının en az iki katına çıktığını görmek istiyorum. Daha fazla sanatçının çocuklar için üretim yapmayı tercih ettiği, yeni sanatsal dillerin araştırıldığı, farklı disiplinlerin buluştuğu ve çocuklara yönelik sahne sanatlarının başlı başına bir uzmanlık alanı olarak kabul gördüğü bir Türkiye hayal ediyorum.
Bunun için uluslararası iş birliklerini çok daha ileri taşımak istiyoruz. Atta olarak yalnızca yurt dışından yapımları Türkiye’ye getirmekle kalmıyor; Türkiye’deki sanatçılarla uluslararası toplulukları bir araya getiriyor, ortak üretimleri ve bilgi paylaşımını destekliyoruz. Önümüzdeki on yılda bu alanda attığımız adımları daha da ileri taşıyarak kalıcı ve sürdürülebilir bir yapıya dönüştürmek istiyoruz. Özellikle kapasite geliştirme programlarının İstanbul’la sınırlı kalmaması, Türkiye’nin dört bir yanında sanatçılara, topluluklara ve kültür profesyonellerine ulaşması benim için çok önemli. Yeni üretimlerin yalnızca büyük şehirlerde değil, farklı bölgelerde de ortaya çıkabildiği bir ekosistem kurabilmeliyiz.
Ve elbette bütün bunların merkezinde çocuklar var. Önümüzdeki on yılda on binlerce çocuğun ilk kez bir tiyatro, dans ya da çağdaş sirk performansıyla Atta sayesinde tanışmasını; daha önce böyle bir deneyime erişememiş çocuklarla ve ailelerle buluşmayı hayal ediyorum. Üstelik yalnızca İstanbul’da değil, Türkiye’nin farklı şehirlerinde, köy ve kasabalarında, mümkün olduğunca geniş bir coğrafyada. Çocukların nerede doğduklarının, nerede yaşadıklarının ya da ailelerinin ekonomik koşullarının sanatla karşılaşma fırsatlarını belirlemediği bir gelecek istiyorum.
On yıl önce Atta’yı kurarken çocukların dünyasını sanatla zenginleştirmek istiyordum. Bugün ise bu hayalin çok daha geniş bir karşılığı var. Önümüzdeki on yılda Atta’nın yeni sanatçılara, yeni üretimlere ve çok daha fazla çocuğa ulaşan bir yapıya dönüşmesini istiyorum. İkinci on yılın sonunda hem Atta’nın hem de Türkiye’de çocuklara yönelik sahne sanatlarının çok daha güçlü bir noktaya geldiğini görebilirsek, benim için en büyük başarı bu olur.
20 Kasım– 6 Aralık 2026 tarihleri arasında İstanbul’un iki yakasındaki farklı kültür ve sanat mekânlarında gerçekleşecek 10. Atta Festival’in hedef yaş gruplarına göre programına buradan ulaşabilirsiniz.