“Müzenin İzinde: Türkiye’de Müzecilik ve Koleksiyon Yönetimi” isimli röportaj serisi, müze yönetimine ilişkin Türkiye’deki güncel bakış açılarını ortaya koymayı ve koleksiyon yönetimine dair dijital bir arşiv oluşturmayı hedefliyor. Konumlandığı endüstriyel miras alanında ulaşım, iletişim ve endüstri tarihi üzerine ziyaretçiye öğrenme, deneyimleme ve keşfetme imkânı yaratan İstanbul Rahmi M. Koç Müzesi kapsamında, İstanbul Rahmi M. Koç Müzesi Genel Müdürü Mine Sofuoğlu ile konuştuk.
İstanbul Rahmi M. Koç Müzesi; Tarihi Lengerhane Binası, Tarihi Hasköy Tersanesi ve Açık Hava Sergileme Alanı’nda konumlanıyor. Yalnızca endüstriyel mirası değil bu mirası oluşturan üretim, teknoloji ve sosyal tarihi de koruyarak bugünün izleyicisine ve gelecek nesillere aktarıyor. Ziyaretçiler çeşitli atölyeler, öğrenme programları ve sergilerle koleksiyonun kendisi ve barındırdığı kültürel değerlerle yeni ilişkiler kuruyor. İstanbul Rahmi M. Koç Müzesi, süreli sergilerinde de koleksiyon nesnelerine dair farklı perspektifler sunarak, izleyicinin farklı ilgi alanları üzerinden koleksiyona dair yeni kazanımlar edinmesini amaçlıyor. Yalnızca çevresel değil, kültürel sürdürülebilirliği de önceleyen müze koruduğu, araştırdığı ve sergilediği bilgi ve kültürel mirası daha erişilebilir, müze deneyimini ise daha etkileşimli hâle getirmeyi hedefliyor.
Türkiye’de kültür ekosisteminin önemli kurumlarından biri olarak İstanbul Rahmi M. Koç Müzesi’nin varoluş amacını nasıl tanımlıyorsunuz? Sizce müzeniz bugün kültürel mirasın korunması, üretilmesi ve toplumla buluşturulması açısından nasıl bir rol üstleniyor?
Rahmi M. Koç Müzelerinin temel yaklaşımını; endüstri, ulaşım ve iletişim tarihine ilişkin kültürel mirası korumak, araştırmak, gelecek nesillere aktarmak ve toplumla buluşturmak olarak tanımlayabiliriz. İstanbul Rahmi M. Koç Müzesi de bu vizyonun ilk ve en kapsamlı durağı olarak 1994 yılından bu yana faaliyet gösteriyor.
Hasköy’de, yaklaşık 27 bin metrekarelik bir alana yayılan müze Tarihi Lengerhane Binası, Tarihi Hasköy Tersanesi ve Açık Hava Sergileme Alanı olmak üzere üç ana bölümden oluşuyor. Bu yapıların kendisi de müzenin anlattığı endüstri tarihinin önemli bir parçası. Dolayısıyla burada yalnızca nesneleri değil, nesnelerin ait olduğu üretim kültürünü, teknolojiyi, emeği ve toplumsal dönüşümü de korumaya çalışıyoruz. İstanbul’un yanı sıra Ankara, Cunda ve Ayvalık’ta açılan üç müze ve bir kitaplık, benzer şekillerde hem restorasyon görmüş yapılarda yer alıyor hem de endüstriyel mirasın uluslararası ve yerel öğelerine ev sahipliği yapıyor.
Bizim için müzecilik, geçmişi olduğu gibi muhafaza etmekten ibaret değil. Koleksiyonları araştırmak, korumak, farklı anlatılarla yeniden yorumlamak ve ziyaretçilerin bu mirasla ilişki kurmasını sağlamak da aynı derecede önemli. Bu nedenle sergiler, eğitim programları, atölyeler ve farklı ziyaretçi deneyimleri aracılığıyla koleksiyonu, yaşayan bir kültürel kaynağa dönüştürmeye çalışıyoruz.
Müze ziyaretlerine dair mesafeli ya da çekingen yaklaşımlar olabiliyor. Bir müze deneyiminin tadını çıkarmak için belirli bir yaş grubunda olmaya, entelektüel sermayeye ya da geleneksel müze mimarisine aşina olmaya gerek var mı? İstanbul Rahmi M. Koç Müzesi’ni ilk kez ziyaret edeceklere bu çekinceler özelinde neler söylersiniz?
Bir müze deneyiminin tadını çıkarmak için belirli bir yaş grubunda olmaya, entelektüel sermayeye ya da geleneksel müze mimarisine aşina olmaya kesinlikle gerek yok. Hatta Rahmi M. Koç Müzesi’nin en güçlü taraflarından birinin farklı yaş ve ilgi gruplarına aynı anda hitap edebilmesi olduğunu düşünüyoruz. Müzeyi ziyaret etmek için önceden belirli bir bilgi birikimine sahip olmak gerekmiyor. Bir otomobile, gemiye, uçağa, trene, oyuncağa, bilimsel bir alete ya da eski bir iletişim aracına duyulan merak, ziyaret için başlı başına yeterli. Koleksiyonun çeşitliliği de ziyaretçiye kendi ilgisi üzerinden bir keşif alanı açıyor.
Müzenin tarihi yapıları ve açık alanları da deneyimin önemli bir parçası. Ziyaretçi yalnızca vitrinlerin önünde ilerlemiyor; tarihi Lengerhane’yi, Hasköy Tersanesi’ni ve açık hava alanlarını dolaşırken farklı dönemler ve teknolojiler arasında bir yolculuğa çıkıyor. Müze, öğrenmeyi yalnızca bilgi aktarımı olarak değil; gözlem, keşif, deneyim ve merak üzerinden ele alıyor. Bu nedenle ilk kez gelecek ziyaretçilere tavsiyemiz, müzeye “Ne kadarını biliyorum?” sorusuyla değil, “Burada beni ne şaşırtabilir?” merakıyla gelmeleri.
Müzenin süreli sergi temaları hangi kriterlere göre belirleniyor ve kalıcı koleksiyonlarınızla ne ölçüde bağ kuruyor? Bu bağlamda, bir izleyici Lengerhane Mustafa V. Koç Binası, Hasköy Tersanesi ve açık alanlar kapsamında İstanbul Rahmi M. Koç Müzesi’nde ne tür sergileri görme fırsatı bulabilir?
Süreli sergilerimizi planlarken öncelikle müzenin koleksiyonuyla, endüstri ve ulaşım tarihiyle ve ziyaretçilerimizin farklı ilgi alanlarıyla anlamlı bir ilişki kurmasına önem veriyoruz. Buradaki temel amaç, kalıcı koleksiyonda bulunan nesnelere farklı bir bakış açısı kazandırmak veya koleksiyonun doğrudan içinde bulunmayan bir hikâyeyi müzenin ana anlatısıyla ilişkilendirerek ziyaretçiye sunmak.
Son yıllardaki süreli sergilerimiz bu yaklaşımın farklı örneklerini ortaya koyuyor. Örneğin “Beygir Gücü” sergisinde, Rahmi M. Koç Özel Koleksiyonu’ndaki at figürleriyle müze koleksiyonundaki otomobiller bir araya getirildi. Böylece “at”tan “beygir gücü” kavramına, oradan da otomobil teknolojisinin gelişimine uzanan bir anlatı oluşturuldu. Sergide koleksiyonerlerden ödünç alınan otomobillerin de kullanılması, müze koleksiyonunun dışındaki kaynaklarla yeni bir anlatı kurulmasına imkân verdi.
2026 yılında düzenlenen “Demir İnsanlar” sergisiyse Ukrayna demir yollarındaki savaş ve gündelik yaşamı fotoğraf üzerinden ele alırken “Denizlere Haslet Kaldık” sergisi, Haslet Soyöz’ün denizcilik mirasını konu alan eserlerini müze ziyaretçileriyle buluşturdu.
Müzeyi bir eğitim kurumu ve kamusal öğrenme alanı olarak düşündüğümüzde, İstanbul Rahmi M. Koç Müzesi’nde müze içi öğrenme programlarını ve kültürel etkinlikleri nasıl kurguluyorsunuz? Müze dışı projelerinizde dijital erişim modellerini nasıl değerlendiriyorsunuz ya da gezici müzelere yer veriyor musunuz?
Eğitim, Rahmi M. Koç Müzesi’nin kuruluşundan bu yana önem verdiği alanların başında geliyor. 2002-2003 eğitim öğretim yılında başlayan “Müzede Eğitim Projesi” kapsamında, farklı yaş gruplarına yönelik çeşitli programlar geliştiriyoruz. Anaokulundan ilkokul ve ortaokula kadar uzanan bu programlarda; enerji, astronomi, matematik, fen ve teknolojiyle biyoloji gibi müfredatla ilişkili konular ele alınıyor. Bunun yanı sıra her ay çocukların hayal güçlerini ve el becerilerini geliştirmelerine olanak sağlayan bireysel atölyeler düzenliyor, eğitim çalışmalarımızı dinamik bir yapı içerisinde sürdürüyoruz.
Dijitalleşmeyi ve yeni erişim modellerini, müzeye erişimi artıran ve ziyaretçi deneyimini zenginleştiren önemli araçlar olarak görüyoruz. Bu alandaki ilk çalışmamız, Ufuk Avrupa projesi kapsamında, altı ülkeden 14 ortakla yürüttüğümüz CULTURATI projesi oldu.
Bir diğer çalışmamız ise havacılık koleksiyonumuz için Koç Sistem desteğiyle geliştirdiğimiz Rahmi M. Koç Müzesi mobil uygulaması. Uygulama sayesinde ziyaretçiler, koleksiyonumuzda yer alan hava araçlarının fotoğraflarına ve etiket bilgilerine dijital ortamda erişebiliyor.
Web tabanlı ve mobil uygulama alanındaki çalışmalarımızı müzenin topladığı, koruduğu ve aktardığı bilgi ve kültür mirasını daha erişilebilir kılmak; fiziksel müze deneyimini ise daha etkileşimli ve zengin bir hâle getirmek amacıyla sürdürüyoruz.
Müzeler yalnızca eserlerin sergilendiği yerler değil bir buluşma alanı da yalnızca müze çalışanları için değil kültürel etkinlikleri, kafeleri ve mağazalarıyla tüm ziyaretçiler için de bir yaşam merkezi. Fenerbahçe Vapuru, Haliç turları ve CULTURATI gibi katılımcı müzeciliği teşvik eden projeler, ziyaretçilerin İstanbul Rahmi M. Koç Müzesi’ni deneyimlemesinde ne kadar belirleyici oluyor ya da bu deneyimi nasıl şekillendiriyor?
Müzeleri yalnızca eserlerin sergilendiği alanlar olarak değil; ziyaretçilerin bir araya geldiği, öğrendiği, keşfettiği ve vakit geçirdiği, yaşayan kültür alanları olarak görüyoruz. Bu yaklaşımın en iyi örneklerinden biri Fenerbahçe Vapuru.
Bir dönem İstanbul’un önemli ulaşım simgelerinden biri olan Fenerbahçe Vapuru, bugün müze koleksiyonumuzun bir parçası ve farklı işlevleriyle ziyaretçilerle buluşuyor. Oyuncak koleksiyonumuzun sergilendiği bir sergi alanı olmasının yanı sıra kafesiyle ziyaretçilere sosyalleşme imkânı sunuyor; çocuk atölyelerine, toplantı, etkinlik ve konferanslara ev sahipliği yapıyor. Böylece hem bir müze objesi hem de yaşayan bir kültür ve buluşma alanı olarak işlev görüyor.
Kont Ostrorog teknesiyle düzenlediğimiz Haliç turları, ziyaretçilere müzenin bulunduğu bölgenin tarihini ve denizcilik kültürünü deneyimleme fırsatı sunuyor. CULTURATI ise kişiselleştirilmiş ve oyunlaştırılmış rotalarla ziyaretçilerin geniş koleksiyonumuz içinde kendi ilgi alanlarına göre keşif yapmalarını sağlıyor. Böylece, ziyaretçinin müzeyle kurduğu ilişki ziyaretçinin kendi ilgi alanlarına göre şekillenen kişisel ve özgün bir deneyime dönüşüyor.
Müze koleksiyonlarının ne kadarı erişilebilir durumda? Sergilenmeyen koleksiyon nesnelerini görünür kılmak için dijital arşivler, tematik sergiler ya da farklı erişim modellerini nasıl kullanıyorsunuz?
Rahmi M. Koç Müzelerinin koleksiyonu oldukça geniş, dinamik ve sürekli gelişen bir yapıya sahip. Farklı dönemlerden, coğrafyalardan ve üretim alanlarından çok sayıda nesneyi barındırdığı için koleksiyonun tamamını aynı anda fiziksel olarak sergilemek elbette mümkün değil. Bununla birlikte, sergilenmeyen eserler de koleksiyon yönetiminin önemli bir parçası olarak belgeleniyor, araştırılıyor ve uygun koşullarda korunuyor.
Koleksiyon nesneleri müzelerimiz ve depolarımız arasında düzenli olarak dolaşıma giriyor; teşhirlerimiz yeni araştırmalar, restorasyon çalışmaları ve küratöryel yaklaşımlar doğrultusunda yenileniyor. Koleksiyonumuza sıklıkla yeni eserlerin dâhil olması da bu değişimi sürekli kılıyor. Böylece ziyaretçilerimize her gelişlerinde farklı nesnelerle, hatta zaman zaman bütünüyle yeni koleksiyon gruplarıyla karşılaşma imkânı sunuyoruz.
Koleksiyonumuzdaki eserleri farklı temalar etrafında yeniden bir araya getirerek dönemsel sergiler aracılığıyla da ziyaretçilerle buluşturuyoruz. “Beygir Gücü” sergisi bunun iyi bir örneğiydi; sergide müze koleksiyonunun yanı sıra Rahmi M. Koç Özel Koleksiyonu’ndan ve farklı koleksiyonerlerden ödünç alınan otomobiller de yer aldı.
Yayınlarımız da koleksiyona erişimi artıran önemli araçlardan biri. Rahmi M. Koç Müzeleri-İstanbul kitabının yanı sıra Ankara ve Ayvalık ciltleriyle koleksiyonlarımızdan kapsamlı seçkiler sunduk. “Endüstriyel Mirasın Aynası” başlıklı üç genel cildin yanı sıra denizcilik ve bisiklet koleksiyonlarına odaklanan yayınlar, sergi kataloglarıyla 20’nci ve 30’uncu yıl özel sergilerimize yönelik kapsamlı çalışmalar hazırladık.
Dolayısıyla koleksiyonun tamamını aynı anda sergilemek mümkün olmasa da değişen teşhirler, müzelerimiz arasındaki eser dolaşımı, tematik sergiler, ödünç eserler ve yayınlar aracılığıyla koleksiyonun farklı bölümlerini sürekli olarak görünür ve erişilebilir kılıyoruz.
Koleksiyon yönetiminde eser edinmenin yanında koleksiyondan çıkarma (deaccession) kararı da belirleyici oluyor. Bu bağlamda, Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamında, müzeniz bu süreçleri hangi kriterlere göre değerlendiriyor? İstanbul Rahmi M. Koç Müzesi’nde eserlerin ödünç verilmesi ya da alınması durumu hangi bilimsel ve etik koşullarda mümkün olabilir? Eserlerin korunması, koleksiyonun zenginleşmesi için yapılan çalışmalar niçin bu kadar önemlidir?
Koleksiyon yönetiminde temel önceliğimiz, kültürel ve bilimsel değeri bulunan objelerin özgünlükleri, tarihsel bağlamları ve gelecek kuşaklara aktarılabilirlikleri gözetilerek korunmasıdır. Obje edinme, ödünç alma veya verme gibi süreçler değerlendirilirken öncelikle objenin müze koleksiyonuyla ilişkisi, hukuki statüsü, fiziksel durumu, korunabilirliği ve sergileme ya da araştırma açısından sağlayacağı katkı dikkate alınır. Özellikle kültürel varlıkların hukuki statüsü ve ilgili mevzuat, bu süreçlerin temel çerçevesini oluşturur.
Ödünç verme ve alma süreçlerindeyse objenin güvenliği, iklim ve sergileme koşulları, taşıma şartları, sigorta, konservasyon durumu ve karşı kurumun koruma standartları gibi unsurlar değerlendirilir. Bilimsel ve etik açıdan temel amacımız, bir objenin geçici olarak başka bir kurumda sergilenmesinin objenin korunmasına ve kamuya erişimine katkı sağlamasıdır.
Koleksiyondan çıkarma konusu da ancak çok dikkatli ve kurumsal değerlendirme sonucunda ele alınabilecek bir süreçtir. Burada temel yaklaşım, koleksiyonun bütünlüğünü ve uzun vadeli bilimsel değerini korumaktır.
Müzenizde nasıl bir konservasyon ve önleyici koruma yaklaşımı uygulanıyor? Olası afet ve acil durumlara yönelik kriz yönetimi süreçleriniz nasıl şekilleniyor?
Koleksiyonun korunması, müzeciliğin sergileme kadar önemli bir parçası. Rahmi M. Koç Müzeleri bünyesinde restorasyon ve konservasyon alanında uzmanlaşmış bir ekip bulunuyor. Koleksiyon objelerinin restorasyon, konservasyon ve bakım çalışmaları uzmanlar tarafından yürütülüyor; bu çalışmaların yalnızca fiziksel müdahaleyle sınırlı kalmaması, objelerin tarihsel değerinin ve hikâyesinin korunması da önem taşıyor.
Önleyici koruma yaklaşımındaysa objenin zarar görmesini engellemek, meydana gelen hasarı gidermekten önce geliyor. Bu nedenle sergileme ve depolama koşullarından taşıma ve kullanım süreçlerine kadar koleksiyonun yaşam döngüsünün bütün aşamalarının gözetilmesi gerekiyor.
Afet ve acil durum yönetiminde de temel yaklaşım; önceden riskleri belirlemek, sorumlulukları tanımlamak ve koleksiyonun yanı sıra ziyaretçi ve çalışan güvenliğini birlikte gözeten planlı bir sistem oluşturmaktır. Bu süreçlerin ayrıntılarıysa güvenlik gerekçeleriyle kamuya açık biçimde paylaşılmıyor.
Uluslararası Müzeler Konseyi’nin (ICOM) güncel müze tanımında sürdürülebilirlik temel vurgulardan biri. Müzenizi ekolojik ve kültürel olarak geleceğe taşımak için nasıl bir sürdürülebilirlik stratejisi izliyorsunuz?
Sürdürülebilirliği müzeler açısından yalnızca çevresel bir başlık olarak değil, kültürel mirasın uzun vadeli korunması ve gelecek kuşaklara aktarılması olarak da ele almak gerekiyor.
Rahmi M. Koç Müzelerinin temel varlık nedeni, zaten geçmişten kalan endüstriyel ve teknolojik mirasın korunması ve gelecek kuşaklara aktarılması. Bu açıdan koruma, bakım, restorasyon ve konservasyon çalışmalarının kendisi uzun vadeli bir sürdürülebilirlik yaklaşımının temel bileşenlerinden biri.
Bunun yanında müzeciliğin çevresel etkilerini azaltmak, sergileme ve işletme süreçlerinde kaynakların verimli kullanılmasını sağlamak ve ziyaretçilerde sürdürülebilirlik konusunda farkındalık oluşturmak giderek daha önemli hâle geliyor.
Biz sürdürülebilirliği “bugünün ihtiyaçlarını karşılarken yarının kültürel mirasını riske atmamak” şeklinde geniş bir çerçevede değerlendiriyoruz. Dolayısıyla burada amaç yalnızca daha az kaynak tüketen bir müze olmak değil; koleksiyonun, tarihi yapıların, bilgi ve zanaatın da geleceğe aktarılmasını güvence altına almak.
Son olarak dijital müzeler, ekomüzeler ve ziyaretçi odaklı yeni yaklaşımlar, müzecilik anlayışını hızla dönüştürüyor. Sizce geleceğin müzeleri hangi temel özellikleri taşıyacak? İstanbul Rahmi M. Koç Müzesi bu dönüşümün neresinde konumlanıyor?
Geleceğin müzesinin yalnızca daha teknolojik değil, aynı zamanda daha erişilebilir, daha katılımcı ve daha kişiselleştirilmiş olması gerektiğine inanıyoruz.
Dijital teknolojiler burada önemli bir araç. Ancak bizim için teknoloji, hiçbir zaman koleksiyonun ve fiziksel müze deneyiminin önüne geçmemeli. Teknolojinin görevi, ziyaretçinin objeyle kurduğu ilişkiyi güçlendirmek, müzenin sunduğu bilgiyi daha erişilebilir hâle getirmek ve farklı ziyaretçi profillerine kendi keşif yollarını oluşturabilecekleri imkânlar sunmak.
Bununla birlikte geleceğin müzelerinin fiziksel mekânın ve toplumsal bağların güçlendirilmesine de odaklanacağını düşünüyoruz. Bir müze; sergi salonunun dışında eğitim, kültürel etkinlik, araştırma, sosyalleşme ve farklı toplulukların bir araya gelmesi için de alan yaratabilmeli.
Önümüzdeki dönemde de geçmişin mirasını korurken, bugünün ziyaretçisi için anlamlı ve geleceğin ziyaretçisine açık bir müze deneyimi yaratmak temel hedefimiz.
