10. Çanakkale Bienali kapsamında, kentin seramikle kurduğu tarihsel bağı farklı kuşaklardan sanatçıların güncel pratikleriyle yeniden yorumlayan “Özel Odak: Seramik” bölümünü küratörü Yasemin Ülgen ile konuştuk.
Bu yıl 10 Ekim – 20 Kasım tarihleri arasında gerçekleşen Çanakkale Bienali, 10’uncu edisyonunda su ve toprağın ilişkisini kıyı ekolojileri, seramik üretimi ve kültürel hafıza üzerinden ele alıyor. Çanakkale Bienali İnisiyatifi’nin (CABININ) kuruluşunun 20. yılına denk gelen bu bienal “Metcezir // Ebb & Flow” başlığını taşıyor. Bienal, kent merkezinden Troya, Yukarı Tartışık, Adatepe ve Küçükkuyu’ya yayılan 15 mekânın yer aldığı geniş bir alana yayılıyor. Bu edisyonda ilk kez sunulan “Özel Odak: Seramik” bölümü de bulunuyor. Bienalinin açılışının da yapıldığı Troya Müzesi’ndeki “Özel Odak: Seramik” bölümü Yasemin Ülgen’in kurguladığı seçkiyi izleyiciye sunuyor. Bienalin ana destekçileri arasında yer alan Kale Grubu ve Kale Tasarım ve Sanat Merkezi (KTSM)’nin de katkılarıyla hayata geçen bu seçki Çanakkale’nin seramik mirasını farklı kuşakların deneysel üretimleriyle birlikte okumaya açıyor. Sergide A. Serkan Aka, Ayça Telgeren, Aylin Zaptçıoğlu, Burçak Bingöl, Canan Bozbağ, Edward Burtynsky & Alkan Avcıoğlu, Elif Uras, Füreya Koral, Lara Ögel, Melike Abasıyanık Kurtiç, Meral Değer, Merve Mepa, Nermin Kura, Oddviz, SEDNA, SENA, Tardu Kuman, Uğur Cinel, Volkan Aslan, Yaren Yıldız ve Yasemin Özcan’ın yapıtları bulunuyor.
10’uncu edisyonunda su ve toprağın ilişkisini kıyı ekolojileri, seramik üretimi ve kültürel hafıza üzerinden ele alan, “Metcezir // Ebb & Flow” temasıyla gerçekleşen Çanakkale Bienali’nin küratörlerinden birisiniz. Başlarken bu yılki bienale dahil olma sürecinizden bahseder misiniz? Sizin için bu bienal özelinde çalışmak ne ifade ediyor?
Çanakkale Bienali’ni önceki edisyonlarında izleyici olarak takip ettim. İstanbul dışında bu ölçekte ve süreklilikte bir bienalin varlığını çok önemsiyorum. Türkiye'de kültür ve sanat alanı hâlâ büyük ölçüde İstanbul merkezli. Farklı kentlerde daha fazla etkinlik düzenlenmesi elbette önemli ama kültürel üretimin, kaynakların ve karar alma süreçlerinin de merkezsizleşmesi gerekiyor. Her kentin kendine özgü bir kültürel birikimi, toplumsal ilişkileri ve üretim koşulları var. Bir bienalin o kentte nasıl çalıştığı, kimlerle bir araya geldiği ve zaman içinde nasıl ilişkiler kurduğu da en az sergiler kadar önemli.
Geçtiğimiz yıl Deniz Erbaş ve Seyhan Boztepe küratoryal ekibe davet ettiklerinde çok sevindim. Çanakkale, coğrafi konumu ve tarihi açısından zaten oldukça ilginç bir yer. Troya ise binlerce yıllık yerleşim tarihiyle, arkeoloji, mitoloji ve edebiyat aracılığıyla sürekli yeniden anlatılan bir coğrafya. Troya Müzesi'nde çalışmak hem sanatçılar hem de benim için heyecan vericiydi. Farklı dönemlerden kalan nesnelere bugün nasıl baktığımızı, onlarla ilgili bilgilerin nasıl üretildiğini ve sanatçıların bu tarihle nasıl ilişkilendiğini düşünmeye başladık.
Bu yıl Çanakkale Bienali’nde köklere dönülerek kentin köklü seramik mirası bugünkü sanat üretimleriyle buluşturuluyor. Bunun görünür olduğu en önemli sergilerinden biri de sizin küratörlüğünüzde Troya Müze’sinde izleyiciyle buluşan “Özel Odak: Seramik” sergisi. Sizin küratöryal pratiğinizde seramiğin yeri nasıl bir yer tutuyor? Seramik ile üretim süreçleriyle nasıl bir ilişkiniz bulunuyor?
Çanakkale’deki araştırma gezilerimiz sırasında birkaç kez aynı cümleyi duydum: “Burada herkesin eli çamura değmiştir.” Gerçekten de kentte seramikle bir şekilde ilişkisi olmayan birine rastlamak zor. Kendisi üretim yapmamış olsa bile ailesinde bir seramik ustası, atölye çalışanı ya da fabrikada çalışmış bir yakını bulunabiliyor. Seramik, insanların aile hikâyelerinde, çalışma hayatlarında ve gündelik yaşamlarında yer etmiş. Antik dönemlerden Osmanlı çömlekçiliğine, oradan endüstriyel üretime uzanan uzun bir tarih söz konusu.
Küratoryal çalışmalarımda üretim biçimleri, bilgi aktarımı, emek süreçleri ve bunların toplumsal ilişkilerle bağlantısı üzerine düşünüyorum. Seramik de bütün bu meseleleri konuşmak için çok zengin bir alan. Üstelik sergideki sanatçıların malzemeyle ilişkileri birbirinden oldukça farklı. Bazıları doğrudan Çanakkale’nin seramik geleneğini araştırırken bazıları bu malzemenin tarihsel ve kültürel çağrışımlarıyla ilgileniyor. Sergide video, hazır nesne ve beton gibi farklı malzemelerle üretilmiş çalışmaların bulunması da bundan kaynaklanıyor.
“Özel Odak: Seramik” sergisi ülkemizdeki seramik mirasına bakan ve bugünkü üretimlerle bu mirasa katkı sunan bir içerik sunuyor. Serginin başlangıç noktasında nasıl bir düşünceniz vardı? Bu seçkinin zihninizde ilk şekillendiği anı ve sizi bu sergiyi kurmaya yönelten temel meseleyi anlatır mısınız?
Sergi üzerine düşünmeye Troya Müzesi ve arkeolojik koleksiyonundan başladık. Troya, binlerce yıl boyunca defalarca kurulmuş, yıkılmış ve yeniden inşa edilmiş kentlerden oluşuyor. Bugün bu tarihe büyük ölçüde toprak altında kalmış, parçalanmış ya da yer değiştirmiş nesneler aracılığıyla ulaşabiliyoruz. Bu durum bazı soruları da beraberinde getiriyor. Bir şey ortadan kaybolduğunda geriye ne kalıyor? Kalan parçalar nasıl korunuyor, nasıl yorumlanıyor?
Seramik bu sorularla yakından ilişkili bir malzeme. Toprak suyla biçimleniyor, ateşle dönüşüyor, zamanla kırılıyor ve aşınıyor. Bazen parçaları yeniden birleştiriliyor. Bir nesnenin kazıda bulunmasıyla da hikâyesi bitmiyor. Müzeye taşınıyor, sınıflandırılıyor, korunuyor, restore ediliyor. Hakkında yeni bilgiler üretiliyor. Bugün Troya Müzesi’nde gördüğümüz nesneler, bütün bu süreçlerden geçmiş durumda.
Sergide farklı dönemlerden sanatçıların işlerini bir araya getirirken kronolojik bir seramik tarihi anlatmak istemedim. Füreya Koral’ın, Melike Abasıyanık Kurtiç’in ya da bugün üretim yapan sanatçıların aynı malzemeyle çalışmaları, benzer sorular sordukları anlamına gelmiyor. Her birinin kendi dönemine, üretim koşullarına ve araştırmalarına bakmak gerekiyor.
Bienalin “Metcezir” teması da bu düşüncelerle örtüşüyordu. Suyun çekilmesiyle ortaya çıkan, yeniden su altında kalan, zamanla aşınan ya da biriken şeyler. Troya’nın arkeolojik katmanlarına bakarken benzer süreçleri düşünmek mümkün. Sergi de bu sorular etrafında şekillendi.
Sizin de bahsettiğiniz gibi seçkide farklı kuşaklardan sanatçıların üretimlerini, seramiğe farklı bakış açılarını bir araya getiriyorsunuz. Füreya Koral ve Melike Abasıyanık Kurtiç gibi seramik tarihimizde önemli yer tutan isimlerin eserlerini Sena, Burçak Bingöl, Elif Uras gibi sanatçıların üretimleriyle aynı düşünsel zeminde buluşturmak nasıl bir sorumluluk taşıyor? Bu seçkiyi nasıl oluşturduğunuzdan, neleri önemsediğinizden bahseder misiniz?
Füreya Koral ve Melike Abasıyanık Kurtiç, Türkiye’de seramiğin modern sanat içindeki konumunu düşünürken önemli iki isim. Ama ikisinin de üretimi kendi içinde çok farklı araştırmalar barındırıyor. Onları yalnızca seramik tarihinin öncüleri olarak tanımlamak yeterli gelmiyor. Aynı şekilde Burçak Bingöl, Elif Uras ya da SENA’nın çalışmalarını da bu tarihin doğal devamı olarak görmek doğru olmaz. Her birinin malzemeyle kurduğu ilişki, ilgilendiği meseleler ve çalışma biçimi farklı.
Bu ayrımları korumaya çalıştım. Sanatçıların üretimlerini kendi koşulları içinde değerlendirmek, ardından eserlerin sergide nasıl yan yana geleceklerini düşünmek önemliydi. Troya Müzesi’nin arkeolojik koleksiyonu da seçkinin oluşumunda etkili oldu. Sonuçta farklı dönemlere ait nesnelerin ve sanat eserlerinin bir arada bulunduğu, aralarında benzerlikler kadar ayrımların da görülebildiği bir sergi ortaya çıktı.
Bir yandan da bu seçki için kuşaklar arasında bir devamlılıktan mı, yoksa birbirleriyle zaman zaman çatışan farklı seramik anlayışlarından mı söz edebiliriz? Seçkide yer alan sanatçıların seramikle ilişkisine dair yorumunuz nedir?
Kuşaklar arasında hem devamlılıklar hem de önemli farklılıklar var. Seramikte teknik bilgi ve üretim deneyimi kuşaklar boyunca aktarılıyor. Ancak bu bilginin kullanıldığı koşullar, üretim yöntemleri ve sanatçıların ilgilendikleri meseleler değişiyor. Türkiye’de seramiğin modern sanat içindeki tarihine baktığımızda zanaatla sanat arasındaki sınırların, seramiğin mimariyle ve gündelik hayatla ilişkisinin uzun zamandır tartışıldığını görüyoruz. Bugün beden, toplumsal cinsiyet, emek, kültürel kimlik ve temsil gibi konular da bu tartışmanın bir parçası. Üstelik bunların birçoğunun izlerini önceki kuşakların üretimlerinde de bulmak mümkün.
Sergideki sanatçıların seramikle ilişkileri de oldukça farklı. Bazıları yıllardır malzemenin teknik imkânlarını araştırıyor. Bazıları seramiği belirli bir tarihsel anlatı ya da toplumsal mesele üzerine çalışırken kullanıyor. Kimi sanatçılar için malzemenin fiziksel özellikleri belirleyiciyken kimileri seramiğin kültürel anlamlarıyla ilgileniyor.
Sergide yer alan eserlerden bazıları bu bienal için üretildi. Bu eserlerden ve sanatçıların çalışma süreçlerinden bahseder misiniz?
Hazırlık sürecinde sanatçılarla Troya’nın tarihsel ve arkeolojik bağlamı üzerine uzun uzun konuştuk. Her sanatçının kendi araştırmaları ve çalışma yöntemleri vardı. Yeni üretimler de bu görüşmeler sırasında, birbirinden farklı yönlerde gelişti.
Merve Mepa’nın Troya Müzesi için geliştirdiği Kaynak Bilinmiyor, arkeolojik nesnelerin kazı alanından çıkarıldıktan sonra dijital veri tabanlarında ve farklı bilgi sistemlerinde nasıl kaydedildiğiyle ilgileniyor. Seramik kâselerin ses üreten rezonatörlere dönüştüğü yerleştirmede, arkeolojik bilginin üretiminde kullanılan teknolojiler de çalışmanın bir parçası.
Yasemin Özcan’ın Sofra adlı yeni işi ise Çanakkale seramiklerinin biçimsel özelliklerinden hareket ediyor. Geleneksel rölyef motiflerini yeniden biçimlendiriyor, aşındırıyor ve tabakların yüzeyine taşıyor. Yerel üretim geleneğinin bugünkü bir sanat pratiğinde nasıl ele alınabileceğine dair ilginç bir çalışma.
A. Serkan Aka’nın Bütünlenemeyen Parçalar adlı kinetik yerleştirmesinde buluntu seramik parçaları, elektronik bileşenler ve mıknatıslar kullanılıyor. Parçalar küçük hareketlerle yer değiştiriyor ama hiçbir zaman tamamlanmış bir bütüne dönüşmüyor. Arkeolojide parçaları birleştirerek bir nesneyi yeniden kurma çabasını düşündüren bir iş.
Volkan Aslan’ın bienal için ürettiği porselen figürinler de kırılma ve yeniden birleştirme üzerine kurulu. Farklı nesnelerden gelen parçaları bir araya getirerek daha önce var olmamış figürler oluşturuyor. Serkan’ın çalışmasıyla yan yana düşünüldüğünde, iki sanatçının parçalanma ve bütünlük meselesine ne kadar farklı yaklaştığını görmek mümkün.
SENA’nın seramik ve camı bir araya getirdiği Halim ile SEDNA’nın cam ve pirinçten ürettiği İz* ve Taç da bienal için hazırlanan çalışmalar arasında. Bu eserler, serginin malzeme çeşitliliğini de genişletiyor.
Bienal izleyicisi tarafından bakarsanız, “Özel Odak: Seramik”in ardından izleyicinin seramiğe ilişkin hangi yerleşik düşüncesinin değişmesini isterdiniz? Ayrıca bu serginin Çanakkale’nin seramik kültürü açısından bienal sona erdikten sonra da devam etmesini arzuladığınız bir etkisi var mı? Buna yönelik bir çalışma söz konusu mu?
Seramik denildiğinde çoğumuzun aklına önce bir malzeme, belirli üretim teknikleri ya da gündelik hayatta kullandığımız nesneler geliyor. Bir de elbette çok uzun bir zanaat geleneği var. Bunların hepsi seramiğin tarihinin bir parçası. Ama bu tarih aynı zamanda emekle, teknolojiyle, ticaretle ve farklı toplumsal ilişkilerle şekilleniyor. Sergide bütün bu bağlantıları düşünmek istedim. Seramik eserlerin yanında video, ses yerleştirmeleri, hazır nesneler ve farklı malzemelerle üretilmiş çalışmaların bulunması da bununla ilişkili.
Seramiğin kalıcılığı da ilginç bir mesele. Binlerce yıl öncesinden kalan bir kap parçasına bakabiliyoruz ama o nesnenin üretildiği koşulların, onu yapan kişinin ya da kullanıldığı gündelik hayatın ne kadarını gerçekten biliyoruz? Sergideki sanatçıların bir kısmı bu sorularla ilgileniyor. Bir kısmıysa seramiğin bugün nasıl üretildiğine, kullanıldığına ya da farklı malzemelerle nasıl ilişkilendiğine bakıyor.
Çanakkale’nin seramik kültürü çok geniş bir tarihsel ve toplumsal birikime sahip. Bu birikimin özellikle üretim süreçleri, ustalık bilgisi ve emek tarihi açısından daha fazla araştırılabileceğini düşünüyorum. Bienaller belirli bir süre için gerçekleşiyor ama hazırlık sırasında yapılan araştırmalar ve kurulan ilişkiler sonrasında da devam edebilir. Bu serginin Çanakkale’de yeni araştırmalara ve iş birliklerine katkıda bulunmasını isterim.
10. Çanakkale Bienali’nin ana sergilerini 20 Kasım 2026’ya kadar ziyaret edebilirsiniz. Etkinlik programı ise 27 Kasım’a dek devam edecek. Mekânların ziyaret günleri ve saatleri ile güncel programa www.canakkalebienali.com adresinden ulaşabilirsiniz.
